tag:blogger.com,1999:blog-77551814362886746142012-01-29T22:29:32.930+02:00bulenthttp://www.blogger.com/profile/02786271811492769043noreply@blogger.comBlogger5151100tag:blogger.com,1999:blog-7755181436288674614.post-56848578002507951892011-12-19T14:02:00.000+02:002011-12-19T14:05:23.271+02:001<br />T.C.<br />GENELKURMAY BAŞKANLIĞI<br />ANKARA<br />TÜRKÇENİN DOĞRU KULLANIMI<br />(İLETİŞİM, ETKİLİ KONUŞMA, YAZMA VE OKUMA KILAVUZU)<br />Yayıma Hazırlayanlar<br />Dr. Dz. Öğ. Kd. Alb. S. Ömer ERENOĞLU<br />Düzeltmen Selma OTÇU<br />Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları<br />ANKARA<br />GENELKURMAY BASIMEVİ<br />2007<br />2<br />ISBN: 975-409-384-9<br />NSN: 7610270336066<br />YAYIN KURULU BAŞKANI<br />Korg. Eyüp KAPTAN<br />YAYIN KURULU<br />Dr. Dz. Öğ. Kd. Alb. S. Ömer ERENOĞLU<br />Dr. Öğ. Kd. Alb. Mehmet ÖZDEMİR<br />Uzm. İlkay SARIKAYA<br />Uzm. Selma OTÇU<br />DÜZELTİ<br />Uzm. Yasemin TAŞCI<br />Uzm. Melek ALKA<br />SAYFA DÜZENİ<br />Leyla KUZUCU<br />KAPAK TASARIMI<br />Ceyhan KURHAN<br />3<br />SUNUŞ<br />Dil, insanlık tarihiyle beraber ortaya çıkmış ve süregelmiş bir<br />olgudur. Bu süreçte insan ve iletişim birbirine koşut olarak gelişim<br />göstermiştir. Dil, kültürün en temel ögesi olarak insanlar arası<br />iletişimde en etkin araç olarak kabul edilmektedir. Dilin düşünceyi<br />etkilemesi, kültürel değerleri nesilden nesile aktarması ve millete yön<br />vermesi yaşamsal önem arz etmektedir.<br />Dilin düşünce ile etkileşimi göz önüne alındığında, dilde<br />oluşabilecek kirlenme zaman içinde millî kültür yapısını da<br />bozabilecektir. Dilde meydana gelen kirlenmeye yabancı dillerden<br />dilimize giren çok sayıda sözcük ve dilimizin yanlış kullanımı neden<br />olmaktadır. Yabancı sözcükler dilbilimin öngördüğü incelemeden<br />geçirilmeden kullanılmamalıdır. Bu sözcüklerin yerine Türkçe karşılığı<br />olanların kullanılmasına özen gösterilmelidir.<br />ATATÜRK, Türk kimliği ve kültürünün en önemli unsuru olarak<br />Türkçeyi görmüştür. Ulu önder, “Millî his ve dil arasındaki bağ çok<br />kuvvetlidir. Dilin millî ve zengin olması millî hissin inkişafında başlıca<br />müessirdir. Türk dili dillerin en zenginlerindendir; yeter ki bu dil şuurla<br />işlensin. Ülkesinin yüksek istiklalini korumasını bilen Türk milleti, dilini<br />de yabancı diller boyunduruğundan kurtarmalıdır.” diyerek dilimizin<br />önemini ve yabancı dillerden korunması gerektiğini ortaya koymuştur.<br />Ancak sonraki dönemlerde dilimizde kirlenme başlamış, son yıllarda<br />ise bu kirlenme daha da artmıştır.<br />Bu kirliliğin önlenebilmesi için Türkçemiz doğru kullanılmalı,<br />yabancı sözcüklerden arındırılmalı, yazım kurallarına uyulmalı, yazılı<br />anlatımlarda, Türk Dil Kurumunun en son hazırladığı “Türkçe Sözlük”<br />ve “Yazım Kılavuzu” esas alınmalı, bilişim ve iletişim teknolojisi takip<br />edilmelidir.<br />Günümüzde gelişen teknoloji ile uzaklar yakın olmakta, pek çok<br />eylem iletişim araçlarıyla gerçekleştirilebilmektedir. Bu araçları<br />kullanırken gereksinim duyacağımız en önemli araç dildir. Dili doğru<br />kullanmak, insanlar arasındaki iletişimi kolaylaştıracak, aynı zamanda<br />millî kimlik ve kültürümüzün korunmasına katkı sağlayacaktır.<br />4<br />Bu kitap, iletişimi, etkili konuşma, yazma ve okuma becerisini<br />geliştirerek personelin kendisini daha iyi ifade etmesi, sağlıklı iletişim<br />kurması, okuma alışkanlığı kazanması ve sonuç olarak Türkçeyi<br />doğru kullanması amaçlanarak hazırlanmıştır. Yararlı olacağını<br />umuyoruz.<br />Eyüp KAPTAN<br />Korgeneral<br />Gnkur. ATASE Başkanı<br />III<br />İÇİNDEKİLER<br />SUNUŞ................................................................................<br />İÇİNDEKİLER...................................................................... III<br />BİRİNCİ BÖLÜM<br />TÜRKÇENİN DOĞRU KULLANIMI<br />A. Dilimizi Niçin Doğru Kullanmalıyız?................................ 1<br />B. Seçme ve Sıralama Eksenleri......................................... 3<br />C. Sözcük Bilgisine Sahip Olmak........................................ 6<br />Ç. Cümle Bilgisine Sahip Olmak......................................... 7<br />D. Doğru ve Güzel Bir Türkçeye Ulaşmanın Yolları............ 21<br />İKİNCİ BÖLÜM<br />İLETİŞİM<br />A. İletişimin Tanımı ve İnsan Hayatındaki Önemi............... 25<br />B. İletişimde Dil Unsuru....................................................... 26<br />C. Etkili İletişimin İlkeleri...................................................... 26<br />Ç. TSK’de İletişim ve İletişimin Önemi................................ 29<br />ÜÇÜNCÜ BÖLÜM<br />İLETİŞİMİN TEMEL BECERİ UNSURLARI<br />A. Konuşma......................................................................... 31<br />1. Konuşmanın Tanımı ve Genel Özellikleri..................... 31<br />a. Konuşmanın Tanımı.................................................. 31<br />b. Konuşmanın Yaşamımızdaki Yeri............................. 31<br />c. Konuşma Güçlüğü Çekiyor muyuz?.......................... 34<br />ç. Konuşma Gücümüzü Geliştirebilir miyiz?.................. 36<br />2. Güzel ve Etkili Konuşmanın Nitelikleri.......................... 37<br />a. Güzel ve Etkili Konuşabiliyor muyuz?....................... 37<br />b. Güzel ve Etkili Konuşmanın İlkeleri Nelerdir?........... 37<br />c. İyi Bir Konuşmacının Niteliklerini Taşıyor muyuz?..... 40<br />3. Etkili Konuşmada Dikkat Edilmesi Gereken Konular.... 43<br />a. Yüz Yüze Konuşma................................................... 43<br />b. Her Şey Konuşma Tarzında Başlar........................... 44<br />1) Sözlü İletişim.......................................................... 44<br />2) Sözsüz İletişim....................................................... 45<br />IV<br />4. Konuşma Biçimi: Doğaçlama, Hazırlıklı ve Yazılı<br />Metin.................................................................................... 49<br />5. Konuşma Türleri........................................................... 51<br />a. Günlük Konuşmalar................................................... 51<br />b. Özel Durumlar İçin Özel Konuşmalar........................ 58<br />B. Yazma............................................................................. 59<br />1. Yazının Önemi.............................................................. 59<br />2. Doğru ve Güzel Yazmanın Önemi................................ 60<br />3. Güzel Yazı Yazmanın Altın Kuralları............................ 61<br />4. Güzel Yazı Yazmayı Öğrenmek................................... 62<br />5. Yazıya Nasıl Başlanmalı?............................................ 63<br />DÖRDÜNCÜ BÖLÜM<br />İLETİŞİMİN DESTEK UNSURLARI<br />A. Okuma............................................................................ 65<br />1. Okumanın Tanımı......................................................... 65<br />2. Niçin Okuyoruz?........................................................... 66<br />3. Okumaya Güdüleme.................................................... 67<br />4. Okuyucu Türleri............................................................ 67<br />5. Güdünün Göstergesi Olarak Başlıca Okuma Tipleri.... 68<br />6. Okuma Zevki ve Kişilik................................................. 68<br />7. Okumanın Kuralları ve Okuma İle İlgili Öğütler............ 69<br />8. Okuma Yanlışları.......................................................... 71<br />9. İyi Okuma Konusunda Bazı Öneriler............................ 72<br />10. Hızlı Okuma................................................................ 73<br />11. Hızlı Okuma Tekniği İle İlgili Kavramlar...................... 74<br />12. Hızlı Okuma Yöntemleri............................................. 75<br />B. Dinleme........................................................................... 79<br />1. Etkili Dinleme Stratejileri............................................... 79<br />a. Duymayı ve Dinlemeyi Anlama................................. 79<br />b. Dinlemenin Önemi..................................................... 80<br />c. İyi Dinlemenin Önündeki Engeller............................. 80<br />ç. Dinleme Çeşitleri....................................................... 82<br />2. Dinlemeyle İlgili Son Düşünceler: Güdülenme............. 86<br />V<br />a. Dinlemenin Neden Önemli Olduğunu Hatırlamaya<br />Çalışın................................................................................. 87<br />b. Dinleme Güdülenmesi İçin Engelleri Belirleyin ve<br />Kaldırın................................................................................ 87<br />c. Ortak Bir Zemin Araştırın........................................... 88<br />ç. Dinlemeyi Bir Öğrenme Fırsatı ve Entelektüel Fırsat<br />Olarak Görün....................................................................... 88<br />BEŞİNCİ BÖLÜM<br />ETKİLİ İLETİŞİMİN BASAMAKLARI<br />A. Yazma ve Konuşmaya Hazırlanmak: İlk Dört Basamak... 91<br />1. Amaç ve Dinleyici / Hedef Kitlenin İrdelenmesi............ 91<br />2. Konunun Araştırılması.................................................. 92<br />3. Düşüncelerinizin Desteklenmesi.................................. 92<br />4. Düzenleme, Planlama ve Ana Başlıkları Ortaya<br />Koyma................................................................................. 92<br />B. Taslak Oluşturma ve Yazma: Diğer Üç Basamak........... 93<br />1. Taslak Oluşturma......................................................... 93<br />2. Yazıya Dökme.............................................................. 94<br />3. Geri Besleme ve Onay................................................. 94<br />C. Etkili İletişimin Ayrıntıları................................................. 95<br />1. Amaç ve Hedef Kitlenin İrdelenmesi............................ 95<br />a. Anahtar Sorular......................................................... 95<br />b. Amacım Ne?.............................................................. 96<br />c. Ana Düşünceniz Konusunda Açık Olun: Amaç<br />Cümlesinin Yazılması.......................................................... 97<br />ç. Diğer Konular............................................................. 98<br />d. Hedef Kitlenin İrdelenmesi........................................ 99<br />2. Konunun Araştırılması.................................................. 103<br />a. Araştırma Planının Yapılması.................................... 103<br />b. Bilgi Toplama Kaynaklarının Belirlenmesi................. 104<br />3. Düşüncelerin Genel Hatlarıyla Ortaya Konulması ve<br />Düzenlenmesi...................................................................... 106<br />a. Amaç Cümlesinin ve Ana Düşüncenin Sonlandırılması.. 106<br />b. Ana Düşüncenin Başlangıçta Ortaya Konulması...... 106<br />VI<br />c. Genel Hat: Neden İhtiyacım Var?.............................. 107<br />ç. Genel Hat: Üç Parçalı Yapı....................................... 107<br />d. Genel Hat Biçimleri: Resmî Genel Hatlarda Kullanılan<br />Yapı ve Başlıklar................................................................. 108<br />e. Gelişmenin Genel Hattı: Bir Yöntem Seçin............... 108<br />4. Yazma.......................................................................... 119<br />a. Başkasından Yardım Almaktansa Kendin Düzenle... 120<br />b. Hızlı ve Etkili Düzenleme - Üç Adım Yaklaşımı......... 121<br />c. Geri Besleme ve Onay.............................................. 124<br />ALTINCI BÖLÜM<br />YAZIŞMALARDA DİKKAT EDİLMESİ GEREKEN KONULAR<br />A. Genel Esaslar................................................................. 131<br />B. Askerî Yazışma Esasları................................................. 131<br />C. İfade Usulü...................................................................... 132<br />Ç. Yazım Kuralları............................................................... 132<br />D. Askerî Kısaltmaların Türetilme ve Kullanılma Esasları... 133<br />E. Sözcük Kısaltmalarını Türetme ve Kullanma Esasları.... 135<br />F. Terim ve Sözcüklerden Oluşan Bir İbarenin Kısaltması... 135<br />G. Diğer Konular.................................................................. 137<br />KAYNAKLAR....................................................................... 139<br />1<br />BİRİNCİ BÖLÜM<br />TÜRKÇENİN DOĞRU KULLANIMI<br />A. Dilimizi Niçin Doğru Kullanmalıyız?<br />Dil ekmek gibi, su gibi günlük yaşamımızın içindedir ve<br />soluduğumuz hava gibi bizi sarar; bundan dolayı onun varlığını<br />hemen hemen hissetmeyiz. Gerçekten dil, üzerinde yaşadığımız<br />toprak gibi ürünlerini sessizce bize sunar ve bizler bu sonsuz<br />bahçenin meyvelerini sadece toplarız. Aslında dile, insanlığın en<br />büyük buluşu olduğu için daha fazla ilgi göstermemiz gerektiği<br />kanısındayız. Çünkü insanlarla, düşüncelerle, nesnelerle aramızdaki<br />en önemli iletken dildir.<br />İnsanları, düşünceleri, nesneleri, dilin aracılığıyla kavrarız. Dil<br />aracılığıyla kendimizi ifade ederiz. İşte dilin önemi burada ortaya<br />çıkıyor. Türkçemizi niçin doğru kullanmalıyız, sorusunun cevabı da<br />buradadır. Dili doğru kullandığımızda o iyi bir iletkendir; yanlış<br />kullandığımızda ise kötü bir iletkendir.<br />Biz dili ne kadar iyi tanıyor, dili ne kadar iyi kullanıyorsak<br />iletişimimiz o kadar iyi olacaktır. Dil bizi başkalarına, başkalarını ve<br />başka nesneleri bize yansıtan bir aynadır. Dili doğru kullanmak, doğru<br />anlamak bu aynayı mükemmelleştirmek demektir. Kullandığımız<br />çağdaş araçlardaki göstergelerin, ekranların, ibrelerin bir an için<br />bozuk olduğunu düşünün. Bu bir felakettir. Fakat bir toplum için<br />ondan daha büyük bir felaket vardır ki o da insanlar arasında, bir iş<br />bölümü içinde görev alan kişiler arasında, fikir ve görüş alışverişinde<br />bulunanlar arasında dil aynasının görevini tam yapamamasıdır.<br />Düşüncelerimizin anlaşılmasını istiyorsak, bunun en kestirme yolu<br />dile hâkim olmaktır.<br />Dil üzerinde düşünür ve dili bir düşünce odağı gibi kabul<br />ederseniz dilin düşünce yaşamımızı zenginleştireceğini göreceksiniz.<br />Dil düşüncenin evidir; binlerce yıllık insan zekâsı sözcüklerde,<br />deyimlerde, ifade kalıplarında gizlidir. İnsanlık tarafından bilgilerimizi<br />depolamak için kullanılan ilk araç dil olmuştur. Bugün aynı işi daha<br />sistemli yapması için bilgisayarı yarattık. Buna rağmen günümüz için<br />şunu söyleyebiliriz: Dile yüklenmiş bilgi, bilgisayarlarımıza yüklenmiş<br />bilgiden fazladır. Dil, bilgisayarlardan fazla olarak bilgilerin sadece<br />yüklendiği yer değildir, aynı zamanda bilginin üretim alanıdır. Kısaca<br />üzerinde durulması gereken konu, dilin düşüncelerimizi yansıtan bir<br />araç olduğu gibi düşüncelerimizi geliştiren bir alan olduğudur. Basit<br />bir örnek verelim: Bir insanın bildiği sözcük sayısıyla, düşünce<br />zenginliği doğru orantılıdır. Bildiğimiz sözcük sayısı ne kadar fazlaysa<br />2<br />düşünce alanımız da o kadar geniştir. İlk bakışta bu düşünce pek<br />doğru görünmese de olgular incelendiğinde doğruluğu ortaya<br />çıkmaktadır. Rönesans dönemi bilgin ve ressamları bakış açısı<br />(perspektif) kavramını yaratmasalardı, gözümüzle görmemize rağmen<br />önümüzde uzayan ağaçlı yolun bir bakış açısı yarattığını<br />göremeyecek ve ilk çağların insanları gibi ağaçları resmimizde aynı<br />boyda çizecektik. Rönesans bilgin ve ressamlarının gözlemini bize<br />ulaştıran şey “bakış açısı” sözüdür.<br />Dil üzerinde derin bir düşünce geliştirmeden doğru düşünmemiz<br />olanaklı değildir. İnsanlar, nesneler vasıtasıyla değil sözcükler<br />aracılığıyla düşünür. Bundan dolayı düşüncenin iki aracının olduğunu<br />söyleyebiliriz. Bunlardan birincisi dil, diğeri mantıktır. Bilimlerin<br />sunduğu bütün bilgiler bize sadece iki kaynaktan gelir. Dil üzerinde<br />düşünmek ve doğayı incelemekten. İşin ilgi çekici yanı doğadan gelen<br />bilgilerin de dil kalıbına döküldükten sonra bize ulaşıyor olmasıdır.<br />Anlaşılmak, mesleğimizde başarı elde etmek, yaratıcı olmak,<br />yaradılışımızdan getirdiğimiz ve sadece kendimize ait olan<br />yeteneklerimizi yurdumuzun ve insanlığın hizmetine sunmak<br />istiyorsak işe dilimize ilgi göstermekle başlayabiliriz.<br />Önce, dilin oluşturduğu sistemden, daha sonra da söz ve<br />yazıdan bahsedelim.<br />Dil, soyut bir sistemdir; buna karşılık onun kişisel kullanımı olan<br />söz ve yazı somuttur. Çağdaş dil bilimi, sözün altında yatan soyut bir<br />dil sistemi olduğunu ortaya çıkarmış bulunmaktadır. Batılılar, dil<br />biliminin bu keşfinden sonra okullarında dil bilgisinin yanında<br />öğrencilerin dillerini daha yetkinlikle kullanabilmelerini sağlamak<br />amacıyla, çağdaş dil bilimiyle birlikte dil sistemine yönelik bilgiler de<br />vermeye başladılar. Dilin oluşturduğu bu sistemi tanımak, bizlere dili<br />daha derinden kavrama ve daha başarılı kullanma olanakları<br />kazandırmaktadır. Dilin nasıl bir sistem oluşturduğunu birkaç örnekle<br />açıklamaya çalışacağız. Ayrıca Türkçemizin sistematik yapısını bir iki<br />küçük örnekle anlatacağız.<br />Her dil, farklı bir dünya görüşünü yansıtır. İngilizce, Türkçe,<br />Fransızca dünyayı farklı biçimde algılar. Bu algılama farkı aynı<br />nesneleri adlandıran sözcüklerin farklı anlamlar taşıması sonucunu<br />doğurur. Türkçe yürek, Arapça kâlp, Fransızca “coeur”, sözcüklerinin<br />anlamları aynıdır, ancak kapladıkları anlam alanı yönünden dilsel<br />değerleri farklıdır. Bu olguya somut bir örnek verelim:<br />3<br />Gökkuşağı, somut bir gerçeklik alanıdır. Bize değişmeyen bir<br />ışık tayfı sunar. Bu tayfta yer alan renkler örneğin Türk dili tarafından<br />yediye bölünerek, bir Bantu dili tarafından üçe bölünerek<br />adlandırılmaktadır. Bu durumda bir rengin değeri, yani gerçeklik alanı<br />Türk dilinde 1 / 7, Bantu dilinde 1 / 3’tür. Yani gökkuşağındaki renkleri<br />yedi sözcükle karşılayan Türkçede bir sözcüğün payına düşen<br />gerçeklik alanı daha küçük, gök kuşağındaki renkleri üç sözcükle<br />karşılayan Bantu dilinde bir sözcüğün payına düşen gerçeklik alanı<br />daha büyüktür. Bunun anlamı şudur: Bir sözcüğün geniş bir anlama<br />gelmesini bir dilin zenginliği olarak düşünüyorsanız, Bantu dilindeki<br />renk adları anlam yönünden daha zengindir. Ancak,<br />düşündüğümüzün aksine bir dilde bir sözcük, anlam yönünden ne<br />kadar dar bir gerçeklik alanını dile getiriyorsa o dilin anlatma yeteneği<br />o kadar gelişmiştir.<br />Her dilde sözcüklerin farklı değerlerde olması tercüme konusunu<br />yakından ilgilendirmektedir. Sözcüklerin değer farklılığı hiçbir dilden<br />hiçbir dile tam tercüme yapılamaması sonucunu doğurmaktadır. En iyi<br />yapılmış tercümelerde bile konusuna göre az veya çok mutlaka bir<br />kayıp söz konusudur. Yurdumuz göz önünde bulundurulduğunda çağın<br />bilgilerini edinmek için tercüme çalışmaları çok büyük bir öneme<br />sahiptir. Ancak bu tercümeler, biraz önce sözünü ettiğimiz sözcüklerin<br />değer farklılıkları göz önüne alınmayarak yapıldığından, yani Batı<br />dillerindeki bilgiler Türk dil sistemi içinde anlatılamadığından,<br />edindiğimiz bilgiler eksik kalmakta, yurdumuzda gerçek bir bilim yaşamı<br />kurulamamaktadır. Daha önce dilin düşüncenin evi olduğunu söyledik.<br />Şimdi şunu ekleyelim: Düşünce ancak ve ancak ana dilin bahçesinde<br />çiçek açar. Bilimi Türkçede kuramıyorsak, ona sahip değiliz demektir.<br />Her dilin sözcükleri farklı bir dünya algılaması yansıtır. Bu algılama<br />tarzı dil sisteminin bir parçasıdır.<br />B. Seçme ve Sıralama Eksenleri<br />Dil sistemi, karşıtlık ilkesine dayanır. Ünlüler ünsüzlerle, eş<br />anlamlılar zıt anlamlılarla bir karşıtlıklar düzeni kurar. Bu<br />karşıtlıklardan birisi, seçme ve sıralama eksenidir:<br />4<br />Bir dili kullanırken sözcükleri, dil bilgisinden bildiğimiz bir<br />düzende “Özne, tümleç, nesne, yüklem” düzeninde sıralarız. Buna<br />sıralama ekseni adını veriyoruz. Sıralama ekseninde sözcükler,<br />cümle içindeki görevlerine göre yeni bir anlam kazanırlar. “Ahmet<br />kediyi yakaladı.” cümlesinde Ahmet eylemi yapan öznedir, kedi bu<br />eylemden etkilenen varlıktır. “Kedi fareyi yakaladı.” cümlesinde eylemi<br />yapan kedidir. Bu, şu anlama gelmektedir: Sözcüğün cümle içindeki<br />konumu ona yeni bir anlam kazandırır. Buna, sözcüğün dil bilgisi<br />anlamı adını veriyoruz. Sıralama ekseninde yapılan değişiklikler, çok<br />ciddi anlam değişmelerine yol açar. Türkçe, söz dizimi açısından<br />kurallı bir dil olduğundan onu doğru kullanmanın temel şartlarından<br />birisi, sıralama ekseninde hata yapmamaktır.<br />Sıralama ekseninde yer alan sözcükler bulundukları konuma<br />bağlı olarak dil bilgisel (gramatikal) bir anlam kazandıkları gibi,<br />önünde veya ardında bulunan sözcüklere göre ve birbirlerine bağlanış<br />biçimlerine göre yeni anlamlar kazanır. Bu anlama, sözcüğün söz<br />dizimi anlamı diyoruz. “Göz” sözcüğü bir cümle içinde kendisinden<br />sonra gelen sözcüğe göre yeni anlamlar kazanır: “Göz alıcı, göz<br />hekimi, göz hakkı, göz hapsi, göz kararı, göz koymak, göz önü, göz<br />yaşı, göz yummak, gözden düşmek, göze gelmek, gözden kaçmak,<br />gözden kaybolmak, göze girmek, gözü tok” gibi kullanımlarda “göz”<br />sözcüğü çok farklı anlamlarda kullanılmıştır.<br />Sıralama ekseninden başka, dilde bir de seçme ekseni vardır.<br />Seçme ekseni, sıralama ekseninde yer alan sözcüklerin yerini<br />alabilecek sözcüklerin oluşturduğu listedir. Bir cümlenin öznesinin<br />“Mehmet” olduğunu düşünelim. Bu cümlede “Mehmet” yerine “o,<br />arkadaşım, kardeşim, bizim yaramaz” sözcüklerini kullanabiliriz.<br />Dilimiz bize, cümlede bulunan bir sözcüğün yerini alabilecek bir<br />sözcük listesi sunar. Bu listeye seçme ekseni adını veriyoruz. Dili<br />doğru kullananlar bu listeden en uygun sözcüğü seçenlerdir. Bu<br />sözcüğü seçerken cümleye en uygun olanını bulmamız önemlidir. Bu<br />sözcüğün seçiminde kiminle, nerede, hangi şartlarda<br />konuştuğumuzun veya yazıda kime ve hangi şartlarda yazdığımızın<br />da göz önünde bulundurulması gerekir. Bu konu doğru anlatımın<br />temelini oluşturur.<br />Dikkat edilecek olursa seçme ekseninde yer alan sözcükler iki<br />zıt özelliği kendilerinde toplarlar: Onlar bir bakıma eş anlamlı<br />sözcüklerdir. Özne olarak bir cümlede “Ahmet” sözcüğünü<br />kullanabileceğim gibi “o” zamirini de kullanabilirim. Bu durumda<br />“Ahmet” ve “o” aynı varlığı dile getirir ve eş anlamlıdır. Diğer yönden<br />Ahmet’ten “Ahmet” veya “o” diye söz etmemiz arasında ince bir anlam<br />farkı vardır. “Ahmet” sözcüğü ile “o” sözcüğü bir “karşıtlık” hâli<br />5<br />içindedir. Seçme ekseninde yer alan sözcükler bir yönden aynı, bir<br />yönden farklıdırlar. Anlatım dediğimiz şey bu listeden en uygun<br />olanını seçmektir. Kişisel olarak sözcüklere bağlı seçme<br />eksenlerimizin genişliği dile hâkimiyetimizin bir göstergesidir.<br />Seçme Ekseni<br />Sıralama Ekseni<br />İkinci Örnek:<br />O bayramda burada kalacak.<br />Ahmet 29 Ekimde Ankara’da oturacak.<br />Bizimki tatilde evde olacak.<br />Arkadaşım o gün evden çıkmayacak.<br />Dilimizin sözcükleri, sadece söz dizimi ilişkileri içinde değil,<br />anlam bilimi ilişkileri içinde de bir karşıtlık sistemi yaratır:<br />Karşıt Sözcükler Sistemi<br />Fiyat<br />Merdiven At<br />Lastik Kartal<br />Kardeşim<br />Bizimki<br />O<br />Ahmet çarşıya<br />pazara<br />doğru<br />hareket etti.<br />yürüdü.<br />gidiyor.<br />Yükselmek<br />Çıkmak İnmek Binmek<br />Şişmek Kalkmak<br />6<br />Bu tablo bize, sözcükleri tek başına öğrenmenin pek de yararlı<br />olmadığını göstermektedir. Sözlüklerimiz bize sözcüklerin anlamını<br />verirken sözcüğün sadece eş anlamlılarını sayar. Bu yararlıdır; fakat<br />yeterli değildir. “İnmek” sözcüğünün Türkçede nasıl kullanıldığını<br />bilmek için onu bütün karşıtlık sistemi içinde algılamak gerekmektedir.<br />Dil sistemlerinin incelenmesinden şu sonuç çıkmıştır:<br />Sözcüklerin anlamlarını doğru öğrenmenin dört yolu vardır:<br />Tanımlarını öğreniniz, eş anlamlarını öğreniniz, zıt anlamlarını<br />öğreniniz, karşıtlarını öğreniniz. Birçok soyut sözcüğün anlaşılması<br />ancak zıt ve karşıt anlamlarının bilinmesiyle mümkündür.<br />Türkçenin söz dizimi yapısına bir örnek:<br />Yardımcı Fiiller Seçme Ekseni<br />Buradaki yardımcı fiil listeleri birer “seçme ekseni”<br />oluşturmaktadır. Bu listeleri biliyor ve amacınıza en uygun olanı<br />seçebiliyorsanız, dili doğru kullandığınızdan emin olabilirsiniz:<br />C. Sözcük Bilgisine Sahip Olmak<br />Bizler günlük yaşamımızda sözcükleri, nesneleri adlandırmak<br />için onların üzerine yapıştırılmış birer etiket gibi düşünürüz: “Şu nesne<br />kapıdır, şu nesne kitaptır.” deriz, geçeriz. Sözcükler bize hep aynı işi,<br />adlandırma işini yapıyormuş gibi görünürler. Aslında olgu hiç de basit<br />değildir. Önce bilimin kullandığı sözcüklerden, kavramlardan söz<br />edelim: Örneğin “İnsan” sözcüğünü hem insanın niteliklerini ifade<br />etmek için kullanabiliriz hem insan kümesini, insan sınıfını anlatmak<br />için kullanabiliriz. Ayrıca tek ve somut bir insanı adlandırmak için<br />yardım<br />yardım- da<br />yardım- la<br />yardım- a<br />yardım- ı<br />yardım- dan<br />et- , yap- , gör- , al- , iste<br />bulun- , kusur etme- ,<br />yap- , sağla- , kabul et- , reddet- , bekle- ,<br />hoşlan- , yararlan- , kaç- , çekin- , bıkkalkış-<br />, gel- , bağlı ol- , katkıda bulun- ,<br />yaşa- , ilgilen- ayakta dur, görevlendiril- ,<br />7<br />kullanırız. Bu kullanışların hiçbiri sözcüğün mecaz anlamı değildir, üç<br />hâlde de sözcük gerçek anlamında kullanılmıştır. Birinci durumda<br />insan sözcüğü “içlem” (tazammun) hâlinde insanı ifade eder. Bir<br />kavram içine aldığı bireylerin ortak özelliklerini gösterirse o nitelikler<br />kavramın içlemini oluşturur. Akıllılık, hareketlilik, duyarlılık gibi<br />nitelikler insan kavramının içlemini oluşturur. Bu durumda insan<br />sözcüğünün tanımı şöyle olacaktır: “İnsan: Akıllı, hareketli, duyarlıklı<br />canlı varlık.” İkinci durumda insan sözcüğü kaplam hâlinde insanı<br />ifade eder. Bir kavramın kaplamı, içine aldığı fertler kümesidir, bir<br />sözcük tarafından belirlenmiş bir nesne sınıfıdır. Bu ikinci durumda<br />insan sözcüğünün tanımı şöyle olacaktır: “İnsan: Ahmet, Mehmet,<br />Ayşe, Descartes, Aristoteles.” Örnek olarak ele aldığımız sözcük ağaç<br />olsaydı bu durumda tanımı şöyle olacaktı: “Çam, gürgen, meşe, ardıç<br />ağaç adını alır.” Üçüncü durumda insan kavramı nesne sınıfının bir<br />tek üyesini belirtmek üzere kullanılabilir: “İleride bir insan görüyorum.”<br />cümlesinde bu kavram tek ve belirli bir kişiyi ifade eder ve ilk iki<br />anlamından tamamen farklı bir anlamda kullanılmıştır.<br />Bu örnek bize şunu göstermektedir: Tek bir sözcük olarak<br />gördüğümüz kavramlar gerçek anlamlarında olmak şartıyla en<br />azından üç ayrı şekilde kullanılabilmektedir. Sözcüklerin doğru<br />kullanılabilmesi için bu üç ayrı anlamını bilinçli olarak birbirinden<br />ayırmamız gerekir.<br />Bilindiği gibi sözcüklerin bir sözlük anlamları, bir de kullanım<br />anlamları vardır. Sözcüklerin sözlük anlamları onların genel<br />anlamlarıdır, sözlüklerde sözcükler çoğu zaman içlemleriyle<br />tanımlanır. Bir sözlüğe bakıldığında aynı sözcüğün birçok gerçek ve<br />mecaz anlamının olduğu görülür. Buna karşılık bir cümle içinde çok<br />anlamlı bir sözcüğün sadece tek bir anlamı vardır. Ancak edebî<br />eserlerde sözcükler çok anlamlı olarak kullanılabilir. Bilim eserlerinde<br />ve iş başında sözcükler asıl anlamlarında kullanılmalıdır.<br />Ç. Cümle Bilgisine Sahip Olmak<br />Anlatımın temel birimi cümledir. Ses, hece, sözcük gibi birimler,<br />bir başlarına bildirişim ya da anlatım aracı olamazlar. Bunların<br />anlatımdaki işlevlerini yerine getirmeleri cümleyi yapılandırmalarına<br />bağlıdır.<br />Cümle, anlatımın temel birimi olması yönünden bildirişim aracı<br />olarak dilin en üst basamağında yer alır. Çünkü, dilin yargı bildiren<br />anlamlı tek birimidir cümle. Böyle olunca sözlü ve yazılı anlatımda<br />başarılı olma, büyük ölçüde cümlelerimizin sağlamlığına,<br />doğruluğuna, güzel ve etkili oluşuna bağlıdır.<br />8<br />Cümlenin Oluşumu ve Ögeleri<br />Bir düşünceyi, bir dilek ya da duyguyu sözle ve yazıyla<br />anlatabilmemiz için en az iki öge gereklidir. Bunlardan biri,<br />kendisinden söz ettiğimiz, anlatmak istediğimiz şey, öteki de<br />kendisinden söz ettiğimiz şeyin ne olduğu ya da ne yaptığıdır. Sözünü<br />ettiğimiz kişi, varlık ya da kavrama özne diyoruz. Öznenin ne<br />olduğunu ya da ne yaptığını belirtip açıklayan ögeye de yüklem adını<br />veriyoruz. İşte bir cümlenin oluşması için en az bu iki ögeye<br />gereksinim vardır. Bunlar olmadan cümle kurulamaz, daha doğrusu<br />yargı oluşamaz. İster istemez duygu, dilek ve düşüncelerimizi de dile<br />getiremeyiz.<br />Şu tümcelere bakalım:<br />“Yolcular bindi. Tren kalktı. Annen geldi. Sen gelmedin.”<br />Bu cümlelerin hepsi de birer yargı birimidir. Hepsinde de<br />yargının oluşması, cümlenin kurulması için zorunlu öge olan özne ve<br />yüklem vardır. Bu zorunlu ögelere cümlenin temel ögeleri denir.<br />Yüklem: Cümlenin temeli yüklemdir. Yüklemsiz cümle<br />kurulamaz. Cümleye giren sözcükleri, sözcük öbeklerini genellikle<br />yüklemin durumu belirler. Şöyle ki dilimizde sözcükler anlatımı<br />oluşturmak için tek tek kullanım alanına çıktığı gibi, kavramları<br />açıklamak ya da belirtmek amacıyla belirli kurallara göre öbekleşerek<br />de çıkarlar. Sözgelimi “yolcular” dediğimiz gibi, “İstanbul’a gidecek<br />yolcular” da diyebiliyoruz. Böylece sözcükten büyük belirtme öbekleri<br />oluşturuyoruz. Bir bakıma cümle de böyle bir öbekleşmenin ürünüdür.<br />Sözcüklerin birbirine bağlanış ya da öbekleniş biçimi belli bir<br />kurala göre gerçekleşir. Şöyle ki Türkçe anlatımda yardımcı ögeler<br />önce, temel ögeler sonra gelir. Cümlenin temel ögesi de yüklem<br />olduğu için genellikle yüklem sonda bulunur. Cümleye giren ya da<br />girecek olan bütün sözcükleri, sözcük öbeklerini yüklem yönlendirir.<br />Yüklemler tek sözcükten oluşabileceği gibi, sözcük öbeği<br />durumunda da olabilir. Şu örnekte olduğu gibi:<br />“Yatağa girerken, bir dergide okuduğum rakam sayma usulünü<br />denemeye karar vermiş bulunuyordum.”<br />Özne: Belirttiğimiz gibi yüklemin bildirdiği işi, oluş ve kılışı<br />yapan ya da kendisiyle ilgili bir durumu üzerine alıp gösteren ögeye<br />özne diyoruz. Özneler kimi durumlarda ayrı bir sözcükle belirtilmezler.<br />Cümlenin yüklemi çekimli bir eylem, şahıs (kişi) takıları almış<br />ekeylemse bu takılardan özne anlaşılabilir.<br />Özneler ad soylu sözcüklerden oluşurlar. Tek sözcük<br />9<br />olabilecekleri gibi, sözcük öbekleri biçiminde de bulunabilirler: “En<br />candan dostum öldü.” “Amerikalı, ünlü romancı, bir basın toplantısı<br />yaptı.”<br />Tümleçler: Cümlenin oluşması için mutlaka gerekli olan<br />ögelere temel ögeler demiştik. Ne ki düşündüklerimizi, isteklerimizi,<br />duygu ve tasarılarımızı her zaman bu iki ögeyle (yüklem - özne)<br />anlatamayız. Cümlelerimize başka ögeler de katarız, böylece anlatımı<br />genişletiriz. Ne ki cümleye kattığımız bu ögeler, cümlenin oluşması<br />için zorunlu olmayan ögelerdir, salt anlatımı boyutlandırmak için<br />gerekir. Böyle ögelere yardımcı ögeler, bir başka terimle tümleçler<br />diyoruz.<br />Anlatımı, cümle düzeyinde boyutlandırıp genişletmek için üç<br />türlü tümlece zaman zaman cümlelerimizde yer veririz. Bunlardan biri<br />düz tümleç (nesne)’dir. Düz tümleç, öznenin yaptığı işten etkilenen ya<br />da etkilenen varlıkIa ilgili niteliği karşılayan ögedir: “Önce kurumuş<br />dalları kestik.” Bu cümlede “kurumuş dalları” düz tümleçtir. Öznenin<br />yaptığı, yüklemin belirttiği işten etkileniyor. Yüklemin anlamını bu<br />yönelen tümlüyor.<br />Düz tümleçler de (nesneler) sonlarına durum takısı alıp<br />almadığına göre belirtili ve belirtisiz olmak üzere ikiye ayrılır: “İIkin<br />ağacı budadım.” cümlesinde ağacı belirtili düz tümleçtir. Çünkü,<br />bilinen, belirli bir ağaçtan söz ediliyor. Oysa aynı cümle şöyle olsaydı:<br />“İlkin ağaç budadım.” Bu kez ağaç sözcüğü belirtisiz düz tümleç<br />olacaktı. Çünkü sözü edilen ağaç belirsiz bir varlığa göndermektedir<br />bizi.<br />İster belirtili ister belirtisiz olsun düz tümleçlerin cümlede<br />bulunması yüklem olan eylemin özelliğine bağlıdır. Yüklem geçişli bir<br />eylemse cümleye düz tümleç girer, geçişsizse girmez.<br />Yüklemin anlamını yönelme, bulunma, ayrılma ve çıkma<br />yönünden tümleyen, -e, -de, -den durum ekleriyle yükleme bağlanan<br />sözcük ve sözcük öbeklerine de dolaylı tümleç diyoruz. Şu cümlede<br />olduğu gibi:<br />“Hastayı, eski bir jip içinde, köydeki evinden sağlık ocağına<br />götürüyorduk.”<br />Bu örnekte olduğu gibi, her yüklem -e’li, -de’li, -den’li tümleçleri<br />tümüyle istemeyebilir. Bunların tümceye girmesi, yüklemi oluşturan<br />eylemin durumuna bağlıdır. Kimi eylemler -e’li ve -den’li dolaylı tümleç<br />istemezken, kimileri -e’li, kimileri de hem -e’li hem de -den’li tümleç<br />isterler.<br />Tümleçlerin bir bölümü de yüklemin anlamını zaman, nitelik,<br />10<br />nicelik ya da durum yönünden tamamlar. Bu türden tümleçlere<br />belirteç (zarf) tümleçleri diyoruz: “Akşam inerken, türkü söyleye<br />söyleye köye vardık.”<br />Ögeler Arasındaki İlişkiler<br />Cümleyi oluşturan ögeleri ve bunların işlevini tanıma, doğru,<br />sağlıklı cümle kurabilmemiz için gereklidir. Çünkü cümlelerimizdeki<br />yanlışlıkların bir bölümü ögelerIe ilgilidir. Daha doğrusu bu ögeleri<br />yerli yerinde kullanmama ya da bunlar arasında uyum sağlamama,<br />ögeleri birbirine yanlış bağlama cümlelerimizin yanlış kurulmasına yol<br />açar. Bu tür yanlışlıklardan kurtulmak için cümlelerimizi oluşturan<br />ögelerin arasındaki uyuma, birbirlerine bağlanışına özen<br />göstermeliyiz.<br />Özne - Yüklem Uygunluğu: Bir cümlede özne ile yüklemin kişi,<br />tekillik ve çoğulluk yönlerinden tutarlı oluşuna uygunluk diyoruz.<br />Sözgelimi, “Ben bütün gün kitap okudum.” cümlesinde özne birinci<br />tekil kişi (ben)’dir; buna bağlı olarak yüklem de (okudum) birinci tekil<br />kişidir. Bu uyum, genel ve değişmez kuraldır. Ancak bunun dışında<br />kimi durumlar vardır ki özne ile yüklem arasındaki tekillik, çoğulluk,<br />kişi uygunluğu değişir. Bu değişiklikler nerelerde, ne zaman ortaya<br />çıkar? Bunları tanımazsak ister istemez yanlışlıklara düşeriz.<br />Başlıcalarını tanıyalım:<br />1. Bir cümlede özne bir topluluk adına konuşuyorsa yüklem<br />birinci çoğul kişili olabilir: “Derslerimizde görsel araçlardan<br />yararlanmaIıyız.” (Bu cümlede konuşan kişi öğretmenler adına<br />konuşuyor.)<br />2. Özne bir kişi de olsa, övünme, böbürlenme, karşısındakini<br />küçümseme amacıyla birinci çoğul kişi biçiminde düşünülmüşse<br />yüklem de birinci çoğul kişili olur. Şu örnekte ki gibi: “Bizim böylesi<br />sözlere karnımız tok, başka kapıya!” (Böbürlenme, karşısındakini<br />küçümseme amacıyla oluşturulmuş cümle.)<br />3. Özne tek kişi de olsa alçakgönüllülük gösterme amacıyla<br />“ben” yerine “biz” ya da “bizler” kullanıldı mı yüklem de birinci çoğul<br />kişiye dönüşür: “Biz bu konuşmamızda ayrıntılara inmeden dilimizin<br />söz dağarcığındaki değişmeleri ele alacağız.” (Konuşmacı ben<br />demekten kaçınıyor.)<br />4. Konuşmada ve yazmada söze saygı, incelik anlamı katmak<br />için sen yerine siz zamirini·kullanırız ya da böyle düşünürüz. Bu<br />durumda yüklem de ikinci çoğul kişiye dönüşür: “Bu gece de bizde<br />kalınız.” (Cümlede sen, siz biçiminde düşünülmüş.)<br />5. Üçüncü tekil kişilerde aşırı saygı gösterilmek amacıyla bir kişi<br />11<br />de olsa, yüklem çoğul üçüncü kişiye dönüşebilir: “Büyük hala geldiler.<br />Kapıyı açıyorlar.” (Cümlede sözü edilen tek kişidir. Ama aşırı saygı<br />gösterme amacıyla yüklem çoğullaştırılmıştır.)<br />6. Özne bir organın ya da organdan çıkan bir nesnenin adıysa<br />bu ad çoğul durumunda olsa bile yüklem tekil olur. Şu örneklerde<br />olduğu gibi: “Yukarı kattan sesler, çağrışmalar geliyordu.”<br />“Gözlerinden boşalan yaşlar, yanaklarından yuvarlanıyordu.”<br />7. Özne çoğul eylem adlarından oluşuyorsa. yüklem tekil olur.<br />Şu örnekte olduğu gibi: “Sokakta gülüşmeler, bağrışmalar birbirine<br />karışıyordu.”<br />8. Hayvan ve bitkiler özne görevinde ve çoğul durumda cümleye<br />giriyorsa, yüklem tekil olur: “İki yabancının, yaklaştığını görünce<br />köpekler havlamaya başladı.”, “Tepede ağaçlar biraz daha seyrek<br />duruyor.”<br />9. Özne cansız varlıklardan oluşuyorsa, çoğul durumunda<br />bulunuyorsa yüklem tekil olur: “Yamaçtan aşağı seller akıyordu.”<br />Ancak cansız varlıklardan oluşan çoğul özneye kişilik kazandırmaya<br />yönelik bir kullanım verilirse, yüklem de çoğullaşır: “Ağaçlar, caddeler<br />sisin örtüsüne sarınarak gözden kayboldular.”<br />10. Çoğullaştırılmış zaman adları özne göreviyle kullanılırsa<br />yüklem tekilleşir: “Günler, haftalar, aylar böyle geçti.”, “Dakikalar,<br />saatler birbirini izledi.” Ancak özneye kişilik kazandırmaya yönelik<br />kullanımlarda yüklem çoğullaşır: “Günler ne çabuk geçiyorlar.”<br />11. Tekil durumda bulunan ve özne göreviyle kullanılan topluluk<br />adlarının yüklemleri de tekil olur: “Sürü dağıldı.”, “Kalabalık uzun süre<br />bekledi.”<br />12. Cümlede birden çok özne varsa, öznelerden biri tekil ya da<br />çoğul birinci kişi zamiri (ben, biz) ise, yüklem birinci çoğul kişi olur:<br />“Uşak önde, ben arkada çıktık.”<br />13. Cümlede birden çok özne bulunursa, öznelerden biri tekil ya<br />da çoğul ikinci kişi zamiriyse (sen, siz), yüklem çoğul ikinci kişi olur:<br />“Ahmet, kardeşin Salih ve sen yarın bağa gideceksiniz.”<br />14. Cümlede birden çok özne bulunuyorsa, öznelerden biri tekil<br />ya da çoğul üçüncü kişi zamiriyse (o, onlar) yüklem çoğul üçüncü kişi<br />olur: “Babası, dayısı, o ve küçük hala bize geldiler.”<br />15. Cümlede birden çok özne bulunuyorsa, öznelerden her ikisi<br />ya da üçü tekil ya da çoğul birinci, ikinci, üçüncü kişi zamiriyse (ben,<br />biz, sen, siz, o, onlar), yüklem çoğul birinci kişi olur: “Siz de, o da ben<br />de rahat ederiz.”<br />12<br />Özne-yüklem ilişkisi ya da uyumu doğru, sağlıklı cümle<br />kurmanın temel koşullarından biridir. Aynı durum, tümleçler için de<br />söz konusudur.<br />Tümleç-Yüklem Uygunluğu: Önce de belirttiğimiz gibi<br />tümleçlerin türü ve niteliği, cümleye girişleri ya da girmeyişleri<br />yüklemin niteliğine bağlıdır, Öyle ki sıra ya da bileşik yapılı<br />cümlelerde başka başka tümleçler alması gereken birden çok yüklem<br />birbirine bağ!anıyor. Bunlardan yalnız birinin tümleci yazılıyor. Bu<br />tümleç öteki yüklemlerle de uyum sağlıyor mu, aralarında bir<br />uygunluk var mı? diye düşünülmüyor. Bu da cümlelerde tümleç<br />eksikliği diyeceğimiz bir anlatım pürüzüne yol açıyor. Sözgelimi şu<br />tümceye bakalım:<br />“Buna ancak okurlar karar verir, uygular.”<br />“Buna” tümleci “karar verir” yüklemi için doğrudur, ama “uygular”<br />yükIemi için doğru değil. Yani, “buna uygular” denilemez. Bundan<br />dolayı her iki yüklemin de “buna” tümlecine bağlanmış olması<br />yanlıştır. Çünkü “karar verir” eylemi geçişsiz, “uygular” ise geçişlidir.<br />Bu yüzden cümlede tümleç-yüklem uygunluğu sağlanamamıştır.<br />Uygunluk sağlansaydı cümleyi şöyle kurmak gerekirdi: “Bunu ancak<br />okurlar kararlaştırır, uygular.”<br />Cümle Türleri<br />Anlatımımızın tek düzelikten kurtulmasında değişik cümle<br />türlerini kullanmanın önemli bir payı vardır. Bu değişikliği yüklem yapı,<br />anlam ve söz dizimi yönlerinden yaparız, daha doğrusu cümleleri bu<br />açılardan türlendiririz.<br />Ad Cümlesi: Yüklemi ad, ad soylu sözcük ya da sözcük öbeği<br />olan bağımsız bir yargı bildiren sözcük dizisine ad cümlesi diyoruz:<br />“Anlatımın gücü, sözcüklerde gizlidir.”<br />Ad cümlelerinin yargı bildirişi ekeylemle gerçekleşir. Yüklemi<br />oluşturan ad ve soylu sözcükler ekeylemle çekimlenerek yüklem<br />niteliğini kazanırlar: “Çok çok hastaydı.” Kimileyin de ek eylemin -dir<br />biçimi gelir: “Tiyatro, söz ve eylem sanatıdır.” Örneklerden de<br />anlaşıldığı gibi ad cümleleri, öznenin ne olduğunu ya da bir durumu<br />bildirirler.<br />Eylem (Fiil) Cümlesi: Yüklemi çekimli bir eylemden oluşan,<br />bağımsız bir yargı bildiren sözcük dizisine eylem cümlesi denir. Eylem<br />cümlelerinde öznenin ne yaptığı açıklanır: “Romanlarında daha çok<br />Çukurova yöresini anlatıyor.”<br />13<br />Basit Cümle: Cümleyi bir yargı birimi olarak tanımlamıştık.<br />Yalnızca tek bir yargı bildiren cümle türüne yalın cümle ya da eski<br />terimiyle basit cümle diyoruz: “Tevfik Efendi, banka önünde vezne<br />arabasından indi.”, “Öğrenciyim.”, “Dün bizde toplandık:”<br />Basit cümle tek sözcükten oluşabileceği gibi birden çok<br />sözcükten de oluşur. Cümlenin basitliğini belirleyen sözcük sayısı<br />değil, bildirdiği yargıdır.<br />Birleşik Cümle: Düşünce ve duygular, bağımsız birer yargı<br />biçiminde oluşacağı gibi, birbirine bağımlı, neden-sonuç yönünden<br />ilişkili yargılar biçiminde de ortaya çıkarlar. Yargıların bu bağlanışı,<br />neden-sonuç yönünden birbirine zincirlenişi bileşik yapılı cümlelerin<br />doğmasına yol açar. İçinde birden çok yargı barındıran cümleye<br />bileşik cümle denir: “Klasikleri okurken her okuyucu, bilerek ya da<br />kendiliğinden okuduklarını kolayca kendi dünyasına aktarır.”<br />Örnek cümleden anlaşılacağı gibi, bileşik cümlede çekimli bir<br />eylemle yüklemlenen bir temel cümlecik vardır: “Okuyucu... aktarır.”<br />Bunun gibi bir ya da birden çok yan cümlecik bulunur: “Klasikleri<br />okurken / bilerek / ...” gibi. Yan cümlecikler tamamlanmamış yargılardır,<br />bunlar değişik ilişkiler içinde temel cümleciği tümler, onun ögelerinden<br />biri olurlar.<br />Sıralı Cümle: Tek yargılı basit ya da bileşik yapılı bağımsız<br />cümlelerin anlam ya da öge ilişkisiyle art arda gelmesi, (,) ya da (;) ile<br />birbirine bağlanmasından oluşan cümleler zincirine sıra cümle<br />diyoruz: “Islak bir sabah, yağmur yok, rüzgar yok, havada bir<br />kıpırdanma yok.” “Anne güldü, adımı söyledi, beni tanımış.”<br />“Uzattığım parayı geri itiyor, gazeteleri zorla elime vererek beni<br />dükkandan çıkarıyor.”<br />Bağlı Cümle: En az iki bağımsız cümleden oluşan ve<br />aralarındaki anlam ilgisine göre bir bağlaçla birbirine bağlanan<br />cümlelere bağlı cümle adını veriyoruz: “Geldi ve gitti.”, “Çok çalıştı,<br />ama başaramadı.” gibi.<br />Olumlu Cümle: Eylemin ya da yargının olduğunu,<br />gerçekleştiğini bildiren cümlelere olumlu cümle denir. Bu tür<br />cümlelerde yüklem ya olumlu çekimli bir eylemdir ya da ekeylem<br />almış ad, ad soylu bir sözcük ve sözcük öbeğidir: “Roman okumayı<br />çok seviyordu.”, “Kenan, derinliği olmayan bir roman kişisidir.”<br />Olumsuz Cümle: Eylemin ya da yargının gerçekleşmediğini,<br />olmadığını bildiren cümleIere olumsuz cümle adını veriyoruz: “İlk<br />romanı beklediği kadar çok satmadı.”, “Büyük halası sandığı kadar<br />varsıl değildi.”<br />14<br />Örneklerden anlaşılacağı gibi, eylem cümlelerinde olumsuzluk<br />-me olumsuzluk ekiyle, ad cümlelerinde ise değil edatıyla yapılıyor.<br />Soru Cümlesi: Öğrenme, bir soru ya da kuşkuyu giderme<br />amacıyla kurulan ya da yargıyı soru yoluyla belirten cümlelere soru<br />cümlesi diyoruz. Bu tür cümlelerin anlatımına değişik anlam özellikleri<br />katacak kullanım biçimleri vardır. Bunların bir bölümü mi soru<br />takısıyla oluşturulur: “Batılılaşmanın gerekçesi bu mu?”, “Anlattıkları<br />doğru değil mi?”<br />Soru cümlelerinin bir dilimi de soru sıfatlarıyla, soru zamirleriyle<br />ve soru belirteçleriyle (zarflarla) kurulur: “Ziyafete kaç kişi gittiniz?”,<br />“Bu zavallı kime derdini anlatacak?”, “Ne kadar cansız konuşuyor?”<br />Soru cümleleri her zaman bir şeyi öğrenme, bir merakı giderme<br />amacıyla kurulmaz. Soru yoluyla cümleye değişik anlam ve anlatım<br />özellikleri kazandırır. Anlatıma renk ve canlılık katılır. Söz gelimi kimi<br />soru cümleleri bir duyguyu, bir düşünceyi karşımızdakine onaylatmayı<br />amaçlar. Bu tür soru cümlelerinin yanıtı evet, hayır, var, yok türünden<br />tek sözcüklüdür: “Eleştirinin ılımlısı mı olurmuş?”<br />Soru cümlelerinin kimileri de yalanlama ya da benimsememe<br />anlamı taşır: “Ben böyle bir kabalık yapar mıyım?” Bunun gibi olasılık<br />ve kuşku, beğenme, övme ve yüceltme, şaşma, beklenmezlik,<br />bilmezlikten gelme, bilinmezlik, yakınma, acınma, özlem... gibi<br />anlamlar katar cümleye.<br />Ünlem Cümlesi: Korkma, acıma, üzüntü, hayıflanma,<br />yakınma... gibi durum ve duyguları anlatan cümlelere ünlem cümlesi<br />adını veriyoruz: “Gördün mü yaptığın işi!”, “Ah, nasıl geri dönmek,<br />yine yaşamak isterdi o günleri!”<br />Şart (Koşul) Cümlesi: Bir eylemin yapılıp yapılamayacağını bir<br />başka eylemin oluşumuna bağlayan cümleye koşul cümlesi denir: “Bir<br />arabam olsaydı, basıp gaza kentin dışına giderdim.”<br />Kurallı ya da Düz Cümle: Önce de belirttiğimiz gibi, dilimizin<br />temel kurallarından biri yardımcı ögelerin önce, temel ögelerin sonra<br />gelmesidir. Dilin işleyişini yönlendiren bu temel kuraldır. Bütün sözcük<br />öbekleri, tümcede sözcüklerin dizilişi bu kurala göre olur. Yüklem de<br />cümlenin temel ögesi olduğu için genellikle sonda bulunur. Yüklemi<br />sonda bulunan cümleye, kurallı ya da düz cümle adını veriyoruz.<br />Yüklem, cümlenin zembereği durumundadır. Cümlede<br />önemsenip vurgulanmak istenen sözcük ya da sözcük öbeği yükleme<br />yaklaştırır. Bu da cümledeki sözcüklerin kesin, demirbaş bir yeri<br />olmadığını gösterir. Söz gelimi, “Köyün erkekleri kışa doğru büyük<br />kentlere gider.” cümlesinde vurgulanmak istenen “büyük kentlere”<br />15<br />sözcükleridir. Bu cümleyi, “Kışa doğru büyük kentlere köyün erkekleri<br />gider.” biçiminde oluşturursak, “köyün erkekleri” ögesini önemseyip<br />belirtmiş oluruz.<br />Devrik Cümle: Yüklemi sonda bulunmayan cümlelere devrik<br />cümle denir: “Fikir adamıyım, bilim adamıyım ben.”, “Bir şiir<br />antolojisini karıştırdım dün gece.”<br />Türkçenin temel kuralına, yardımcı ögelerin başta, temel ögenin<br />sonda bulunması kuralına aykırı bir görünümü var diye, devrik<br />cümleyi bozuk ya da yanlış saymamalıyız. Devrik cümlenin de<br />kendine özgü belli bir düzeni, belli bir öyküsü vardır. Genellikle günlük<br />konuşmalarda, şiirlerde, roman, öykü, oyun gibi yazınsal yaratılarda<br />kullanılır. Anlatımı bir örneklikten kurtarır. Anlatıma konuşmanın tadını<br />katar. Şaşma, acıma, öfke gibi ruhsal duyguları açığa vurmaya, söze<br />duygusallık değeri katmaya yarar.<br />Devrik cümleyi üst üste yığmadan kaçınmak gerekir. Bir anlatım<br />nasıl salt düz cümlelerden oluşunca tekdüzeleşirse, aynı durum.<br />devrik cümleler için de düşünülebilir.<br />Cümle Vurgusu<br />Sözcük vurgusunda belirttiğimiz gibi, cümle içinde ya·da sözcük<br />öbeğinde bir sözcüğün ötekilere oranla daha baskılı bir biçimde<br />söyleme ve seslendirme işine vurgu diyoruz. Cümle içinde bir<br />sözcüğü ya da öbeği ötekilere göre farklı söyleme, onu önemsemenin<br />sonucudur. Önemsediğimiz ögeyi, vurgulamanın ya da belirtmenin bir<br />yolu, onu yükleme yaklaştırmaktır. Bunun dışında ögeleri yerli yerine<br />tam oturmuş, düz bir cümlede vurguyu genellikle yüklemin kendisi,<br />kimileyin de zaman bildiren zarf tümleci üzerine çeker.<br />Cümlede sözcüklerin dizilişini bozmadan, değiştirmeden de<br />cümleye değişik anlam katarız. Buna duyuş vurgusu adını verenler de<br />var. Diyelim ki şöyle bir cümlemiz var: “Ben size orada gerçeği<br />açıklayacağım.” Bu cümleyi olduğu gibi, dümdüz söylersek,<br />sözcüklerin anlamı dışında karşınızdakine bir şey düşündürüp<br />sezdirmeyiz. Oysa cümleyi oluşturan kimi sözcükleri ve bunların kimi<br />hecelerini vurgulayarak söylersek cümlenin anlamında ve duygusal<br />tonunda birtakım değişmeler yaparız. “Ben size orada gerçeği<br />açıklayacağım.” (Başkası değil, açıklama işini ben yapacağım.) “Ben<br />size orada gerçeği açıklayacağım.” (Başka birisine değil, size<br />açıklayacağım.) “Ben size orada gerçeği açıklayacağım.” (Başka bir<br />yerde değil, orada açıklayacağım. “Ben size orada gerçeği<br />açıklayacağım.” (Başka bir şeyi değil, gerçeği açıklayacağım..) “Ben<br />size orada gerçeği açıklayacağım.” (Açıklama işini mutlaka<br />yapacağım...)<br />16<br />Kestirmeden söylemek gerekirse vurgu, söze duygu değeri<br />katar. Konuşmalarda olduğu gibi, vurgusuz okumalarda anlamlar<br />yeterince belirginlik kazanmaz. Ayrıca dinleyicilerin dikkati uyanık<br />tutulmaz.<br />İyi ve Doğru Bir Cümlenin Nitelikleri<br />İyi ve doğru bir cümlenin ilk belirleyici niteliği dilbilgisi kurallarına<br />uygunluktur. Bu uygunluk, cümlenin ögeler arasında tam bir uyumun<br />bulunmasıyla, sözcüklerin yerli yerinde kullanılmasıyla sağlanır.<br />Bunun için nelere özen göstermemiz gerektiğini yukarıda belirtmiştik.<br />Bunların dışında iyi ve doğru bir cümleye ulaşabilmek için şu nitelikleri<br />tanımalı, onları bozan etkenleri gidermeliyiz:<br />Dilbilgisi Kurallarına Uygunluk ve Bu Uygunluğu Önleyen<br />Etkenler: Düşünce, duygu ve isteklerimizi yargıya dönüştürüp<br />cümleleştirme gelişigüzel olmaz. Belirli bir düzen içinde gerçekleşir.<br />Bu düzeni biçimlendiren dil kurallarıdır. Dil kurallarını öğrenmek<br />yetmez. Bu kurallara, uygulamalara işlerlik, canlılık kazandırmalıyız.<br />Bunun için de şunlara dikkat etmeliyiz:<br />1. Çok uzun cümleler kurmaktan kaçınmalıyız. Uzunluk hem<br />anlaşılırlığı engeller hem de dilbilgisi kuralları yönünden birtakım<br />yanlışlıklar yapmamıza yol açar. Şu cümleye bakalım:<br />“Devrimlerle asırlardır özlemini çektiğimiz bir hukuk devletinin<br />kurulacağına, bütün sosyal ve ekonomik kurumların da demokratik<br />esaslara göre düzenleneceğine, bu topraklar üzerinde yaşayan insan<br />olan hepimizin her şeyden önce hak ve onurumuzun demokratik<br />yasalarla korunacağına inanıyor ve bekliyoruz.”<br />Cümle oldukça uzun sayılır. İlk okuyuşta yazarının ne demek<br />istediğini anlayamıyoruz. İkinci, üçüncü bir kez okumamız gerekir<br />cümleyi. Ayrıca, dilbilgisi kurallarına da uygun değil bu cümle. Şöyle<br />ki “... kurulacağına, düzenleneceğine, korunacağına inanıyoruz”<br />diyebiliriz; ama “kurulacağına, düzenleneceğine, korunacağına<br />bekliyoruz” diyemeyiz. Çünkü “bekliyoruz” geçişli bir eylemdir, -i’li<br />nesne ister. Oysa burada -e’li tümlece bağlanıyor. Bu da dilbilgisi<br />bakımından yanlıştır. Bu yanlışlıklara düşmemek için cümlelerimizin<br />kısa olmasına özen göstermeliyiz.<br />2. Türkçemizde sayı ve belgisiz sıfatlardan sonra gelen adlar<br />çoğul eki almaz. Cümlelerimizde yaptığımız temel dilbilgisi<br />yanlışlıklarından biri de budur. Yani, bu tür sıfatlardan sonra gelen<br />adları çoğul biçimleriyle kullanırız. Şu örnekte olduğu gibi:<br />“Kambiyo kaydının mevcut olmadığı dünyada müstesna birkaç<br />memleketlerden biri de Lübnan’dır.”<br />17<br />3. Cümlenin kurulması için mutlaka gerekli olan ögelerine, temel<br />ögeler deriz. Bu ögelerin yüklem ve özne adını aldığını biliyoruz.<br />Cümlemizin tamlığı, bu ögelerin bulunmasına bağlıdır. Ancak,<br />anlatıma çeşni katmak, deyişte bir değişiklik sağlamak amacıyla bu<br />ögelerden biri bulunmayabilir. Böyle cümlelere eksiltili cümleler denir.<br />Ne var ki eksiltili cümlelerde düşüncenin anlaşılırlığı kaybolmamalıdır.<br />Şu örneğe bakalım:<br />- İstanbul’a gidecek misiniz?<br />- Hayır. (Bu cümlede hem özne hem de yüklem düşmüştür.<br />Ama, sözün gelişinden cümlenin anlamı tam olarak anlaşılmaktadır.<br />Bu cümlenin aslı: “İstanbul’a gitmeyeceğim”dir.)<br />Bu tür örneklerin dışında, cümlemizden özne ve yüklem<br />düşerse cümle bozulur, söylemek istediğimizi tam olarak anlatamayız.<br />Aşağıdaki cümlede bu tür bir yanlışlık vardır:<br />“Memlekette bulanıklık yok bugün. Tersine, alacakaranlıktan<br />sıyrılmış durumda.”<br />İkinci cümlede özne belirtilmemiş. Oysa, bu cümle birincinin<br />devamı olduğuna göre, birinci cümlenin öznesi olan “bulanıklık”ı<br />alması gerekirdi. Ama almıyor. “Alacakaranlıktan sıyrılmış olan<br />memleket” sözüyle, “Memleket alacakaranlıktan sıyrılmış durumda”<br />denmek isteniyor. Bunun tam belirtilmesi için özne olan “memleket”<br />sözcüğünün cümlede bulunması gerekirdi.<br />4. Birleşik bağlı cümleleri kurarken özellikle ögeler arasındaki<br />uygunluğa dikkat etmeliyiz. En çok yaptığımız yanlışlıklardan biri de<br />aynı özneyi almayan eylemleri birbirine bağlamadır. Şu cümleye<br />bakalım:<br />“Belediye tarafından inşa ettirilmekte olan dokuz katlı<br />mağazanın inşaatı ekim ayında bitecek ve faaliyete geçecektir.”<br />Bu söz, “Mağazanın inşaatı bitecek ve faaliyete geçecektir.”<br />anlamına gelir. Bu yanlış anlam, iki eylemin tek eyleme<br />bağlanmasından doğuyor. Oysa, bitecek olan “mağazanın inşaatı”,<br />faaliyete geçecek olan “mağaza”dır. Bu nedenle ikinci cümlenin<br />başına “mağaza” öznesini eklemek, cümleyi “Belediye tarafından inşa<br />ettirilmekte olan dokuz katlı mağazanın inşaatı ekim ayında bitecek<br />ve mağaza faaliyete geçecektir.” biçimine getirmek gerekir.<br />5. Bir özneye bağlı birkaç yüklem aynı nesneyi almayabilir.<br />Cümlelerimizde genellikle nesneleri ayrı ayrı belirtmeyerek yanlışlığa<br />düşeriz. Şu cümledeki yanlışlık bu türdendir:<br />18<br />“Çalışmak, onların şereflerine halel getirmez, bilakis yükseltir.”<br />Birinci cümle için doğru olan “şerefine” tümleci ikinci cümle için<br />yanlıştır. Çünkü “Bilakis şerefine yükseltir.” denemez. Bu bakımdan<br />cümleyi doğru biçime sokmak için, “şerefine” sözcüğünü de ikinci<br />cümleye katmak, cümleyi: “Çalışmak, onların şereflerine halel<br />getirmez, bilakis şereflerini yükseltir.” biçimine sokmak gerekir.<br />Şu birkaç örnek de gösteriyor ki cümlemizin sağlamlığı dilbilgisi<br />kurallarına uyarlığı, bu yönden doğruluğu ile sağlanır. Cümlelerimiz<br />üzerinde çalışırken bu noktadan onları değerlendirmemiz gerekir.<br />Duruluk ve Duruluğu Bozan Etkenler: İyi ve sağlam bir<br />cümlenin niteliklerinden biri de duruluktur. Duruluk, cümlede gereksiz<br />sözcüklerin bulunmamasıdır. Daha kısa bir deyişle, düşüncemizi<br />olabildiğince az sözcükle anlatmadır. Bu niteliği sağlamak için<br />düşüncenin belirtilmesinde belli bir görevi olmayan sözcükleri<br />cümleden atmalıyız. Cümlelerimizi bu gereksiz sözcüklerden<br />ayıklama, hem söylemek istediklerimizi doğrudan anlatmaya hem de<br />anlatımımıza yalınlık ve doğallık kazandırmaya yarar.<br />Gereksiz sözcüklerden kurtulmanın en kestirme yolu,<br />düşünceleri zihnimize doğduğu gibi yazmadır. Her türlü yapmacıktan<br />ve özentiden kaçınmadır. Bunun ölçüsü de şu olmalıdır: Cümleden bir<br />sözcüğü attığımızda cümlenin anlamında bir daralma, anlatım<br />gücünde bir zayıflama olursa o sözcük gerekli; olmuyorsa o sözcük<br />gereksizdir. Cümlelerimizi bu ölçüye göre değerlendirme, iyi bir<br />yazıda bulunması gereken özlülük, yalınlık, duruluk ve etkililik gibi<br />olumlu nitelikleri de yazımıza kazandırır.<br />Cümlelerimizde duruluğu sağlamak için yukarıdaki noktalarla<br />birlikte şunlara da dikkat etmeliyiz:<br />1. Her türlü süs ve özentiden kaçınmalıyız. Bu bakımdan<br />düşünceyi belirlemekten çok, sözü uzatmaya yarayan sözcükleri<br />atmalıyız. Şu cümleye bakalım:<br />“Bu güzelim hayatın bin bir çeşit güzelliklerine veda ederek,<br />ezelî ve ebedî bir diyara, ölüm ülkesine göçtü.”<br />Bu cümlede anlatılmak isteneni tek sözcükle anlatabiliriz. Söz.<br />gelişi, “öldü” diyerek de cümlenin anlatmak istediğini belirtebiliriz.<br />Demek ki cümlede yer alan öbür bütün sözcükler gereksizdir.<br />2. Bağlayıcı ögeleri, bağlaçları ve ilgeçleri kullanmada titiz<br />davranmalı, gelişigüzel kullanmaktan kaçınmalıyız. Bağlaçlar ve<br />ilgeçler, yerli yerinde ve gerektiği zaman kullanılmazsa anlatıma<br />tutukluk, cümleye ağırlık verdiği gibi, doğallık niteliğini de engeller<br />cümlenin. Şu örneğe bakalım:<br />19<br />“Kum ve çakıl ve taş ve bunların hazırlanmasını bildirmiştim.”<br />Cümlede “ve” bağlacı gelişigüzel kullanılmaktadır. Bunun yerine “,”<br />işareti koyarak cümleyi doğal, etkili bir duruma getirebiliriz: “Kum,<br />çakıl, taş gerektiğini belirtmiş; bunların hazırlanmasını istemiştim.”<br />3. Birkaç sözcüğün anlamını karşılayabilecek kimi ad ve<br />sıfatlarla da gereksiz sözcükleri kullanmaktan kaçınır, duruluğu<br />sağlayabiliriz. Özellikle seçkin sözcükler, küçültme ekleriyle kurulmuş<br />ad ve sıfatlardan yararlanabiliriz. Sözgelimi, “Elmanın tadı birazcık<br />ekşi gibi.” cümlesini, “Elmanın tadı ekşimsi.” biçimine dönüştürebiliriz.<br />Aynı biçimde “ekşice”, “ekşimtırak” sözcüklerinden birini kullanarak da<br />duruluğu sağlayabiliriz.<br />4. Olmak, etmek, eylemek, kılmak gibi yardımcı eylemlerin<br />yerine, canlı eylemler kullanarak da duruluğu sağlayabiliriz. Örneğin,<br />“Hasta oldu.” yerine, “Hastalandı.”, “Su bulanık bir hale geldi.” yerine<br />“Su bulandı.” diyebiliriz.<br />5. Aynı anlama gelen sözcükleri yan yana getirmekten<br />kaçınmalıyız. Örneğin, şöyle bir cümle duru ve doğal değildir:<br />“Parası pulu çok, varlıklı, zengin, yoksul diyemeyeceğimiz bir<br />kişiydi.”<br />Bu cümleyi, “Zengin bir kişiydi” ya da tek sözcükle, “Zengindi”<br />biçiminde kurarak duruluğu sağlayabiliriz.<br />Açıklık ve Açıklığı Engelleyen Etkenler: Cümle bir yargı<br />birimidir. Yukarda da değindiğimiz gibi, bir düşünce, bir duygu ve<br />isteğin tam anlatılmasıdır cümle. Bu yönden iyi bir cümle, karşıladığı<br />yargıyı, yani hükmü tam olarak anlatır. Bu yargıyı açıkça anlatması<br />gerekir. Yani, cümleden bir anlam çıkarılmalıdır. Böyle olmaz da bir<br />cümle çeşitli anlamlara gelirse hem öyle bir anlam çıkar hem de böyle<br />bir anlam çıkarsa, yani birden çok yoruma yol açarsa o cümle açık<br />değildir. Açıklık, cümledeki anlamın. kolayca anlaşılma niteliğidir. Bu<br />yönden üzerinde özellikle durmamız gerekli noktalardan biridir.<br />Çünkü, hangi türlüsü olursa olsun, yazma, bir kimseye, bir şey<br />hakkında bir şeyler söyleme işidir. Bunun gerçekleşmesi de<br />söylediklerimizin açıklığına ve anlaşılırlığına bağlıdır.<br />Yazımızın açıklığını, anlaşılırlığını etkileyen türlü etmenler<br />vardır: Söylediklerimizin soyut ya da somutluğu, düşüncenin tam<br />geliştirilip geliştirilmediği, düşüncelerin iyi düzenlenip düzenlenmediği,<br />yani düşünsel düzenin sağlanıp sağlanmadığı önemlidir. Ama, açıklığı<br />doğrudan doğruya etkileyen etmenlerden biri ve en önemlisi,<br />cümlelerimizin açık ve anlaşılır olmayışıdır. Cümlelerimizin açıklığını<br />engelleyen noktalar nelerdir? Nelere dikkat etmeliyiz ki cümlelerimiz<br />açık ve anlaşılır olsun?<br />20<br />Bunları şöylece sıralayabiliriz:<br />1. Cümledeki sözcüklerin ve ögelerin yerinde kullanılmayışı,<br />söylenmek istenene tam karşıt bir anlamın ortaya çıkmasına ya da<br />anlaşılmamasına yol açar. Şu örneğe bakalım:<br />“Kötü bir anlayışın ve düşüncenin verimi olan dil devrimini<br />kökünden yıkma çabaları hızlandı.”<br />Bu cümleyi yazanın ereği, dil devrimini yıkma çabalarının kötü<br />bir anlayış ve düşüncenin ürünü oluşunu göstermektir. Oysa, bu<br />hâliyle cümleden bu anlam çıkmaktadır. Cümleyi okuyan, ikizli bir<br />durumla karşılaşmaktadır: Dil devrimi mi kötü bir anlayış ve<br />düşüncenin verimi, yoksa dil devrimini kökünden yıkma çabaları mı?<br />İkisi de anlaşılıyor cümleden. Bir cümle önce de söylediğimiz gibi,<br />birden çok anlaşılmaya yol açarsa o cümlede açıklık yok demektir.<br />Cümleyi şöyle kurarsak açıklığı sağlamış oluruz: “Dil devrimini<br />kökünden yıkma çabaları kötü bir anlayış ve düşüncenin verimidir. Bu<br />çabalar hızlanmıştır.”<br />2. Noktalama işaretlerinin yerli yerinde kullanılmayışı da<br />cümlelerin açıklığını engeller. Bu örnekteki yanlışlık bu türdendir:<br />“Dana ahırına doğru koştu.”<br />Bu cümleden anlayacağınız, filan kimsenin dana ahırına doğru<br />koşmuş olmasıdır. Oysa söylenmek istenen bu değildir. Virgül<br />işaretinin kullanılmayışı böyle bir yanlışlığa ve belirsizliğe yol açmıştır.<br />Söylenilmek istenen: “Dana, ahırına doğru koştu.” cümlesidir.<br />3. Yanlış yapılan karşılaştırmalar da cümlenin açıklığını ve<br />anlaşılırlığını etkiler, ikili anlaşılmaya yol açar. Örneğin:<br />“Ben, şiiri Ali’den daha fazla severim.”<br />Bu biçimiyle cümle açık değildir. Ondan çıkaracağımız anlam<br />şudur: “Şiiri de seviyorum, Ali’yi de. Ama, şiiri Ali’yi sevdiğimden daha<br />fazla seviyorum. Halbuki asıl belirtilmek ve söylenilmek istenilen bu<br />çıkardığımız anlama tam karşıttır: “Ben de, Ali de şiiri severiz. Ama<br />ben şiiri, Ali’nin sevdiğinden daha fazla severim.”<br />Böyle bir yanlış anlaşılmanın önüne geçmek için cümleyi şu<br />biçimde kurabilirdik: “Ben, şiiri Ali’nin sevdiğinden daha fazla<br />severim.”<br />4. Zamirlerin belirli olmayışı da yanlış anlaşılmalara yol açabilir.<br />Şu cümleye bakalım:<br />21<br />“Nuri, matematik öğretmenini babasına şikayet etti ve onun<br />dersiyle ilgilenmesini istedi.”<br />Dersiyle ilgilenmesini istediği babası mıdır, yoksa matematik<br />öğretmeni mi? Belli değil. Cümleden ikisi de anlaşılabilir; çünkü<br />“onun” sözü hem matematik öğretmeninin yerini tutmakta hem de<br />babanın. Cümleyi bu ikili anlaşılmadan kurtarmak için, bir zamiri, iki<br />adı karşılayacak yolda kullanmamak gerekir.<br />Buraya değin söylediklerimiz, genellikle yazılarımızda cümle<br />örgüsü yönünden sık sık yaptığımız yanlışlıkları somutlaştırmaktadır.<br />Gerçekte, cümle bir yargı birimidir. Bu yüzden de bu yargıyı<br />değişik biçimde anlatma olanağı vardır. Bu, sözcükleri seçme işidir.<br />Diyelim ki şöyle bir cümle kurduk: “Hava güzel değildir.” Bunu gene,<br />“Hava kapalıdır.”, “Hava sıkıntılıdır.” biçimlerinde de söyleyebiliriz.<br />Önemli olan, cümlelerimizin söylemek istediğimizi tam karşılayıp<br />karşılamadığını bir tartıdan geçirmektir.<br />D. Doğru ve Güzel Bir Türkçeye Ulaşmanın Yolları<br />Türkçenin kuralları hiçbir dilde görülmeyecek kadar yalın ve<br />basittir. Dil öğrenimi, ana dilimiz bile olsa dünyanın en zor bilgi<br />alanlarından birisidir. Çünkü öğrenilecek unsurlar sonsuzdur. Türkçe<br />diğer dillere göre büyük bir kurallılık sergilediğinden göreceli olarak<br />bize büyük kolaylıklar sağlamaktadır. Ancak Türkçenin bize sağladığı<br />bu kolaylık, dilimizin aleyhine bir durum yaratmaktadır. Dilimizi doğru<br />kullanmak için bir çaba göstermemiz gerekmediği duygusuna<br />kapılıyoruz.<br />Sizlere Türkçeyi daha doğru kullanabilmeniz için onun hangi<br />alanlarına eğilmeniz gerektiğini kısaca hatırlatmak yararlı olacaktır.<br />Türkçe, eklemeli bir dil olduğundan ek sistemini çok iyi tanımak<br />gerekmektedir. Çünkü bu eklerin çok ince görevleri vardır. Etkili bir<br />anlatıma ulaşmak için bu ek sistemini mükemmel olarak öğrenmeniz<br />gerekmektedir. Örneğin “Bul-u-n-du” veya “gül-ü-n-dü” sözcüklerindeki<br />“n” ekinin veya “Görüldü” veya “tutuldu” sözcüklerindeki “l” ekinin<br />görevini doğru tespit edemememiz olasıdır. Güzel ve doğru Türkçeye<br />ulaşmanın ilk şartı bu ek sistemini eksiksiz olarak bilmektir.<br />Güzel ve doğru Türkçeye ulaşmak isteyenlerin üzerinde<br />çalışacağı ikinci konu, Türkçenin eylem sistemidir. Türkler, hareketli<br />bir millet olduğundan dilimiz eylem yönünden çok zengindir ve<br />olağanüstü kolay ve kurallı bir çekim sistemine sahiptir. Buna karşılık<br />ad soylu sözcüklerimiz azdır. Bu da dilimizin zayıf yönünü oluşturur.<br />22<br />Ancak Türkçe, fiillerden ad yaparak, yardımcı fiillerden ve yineleme<br />öbeklerinden yararlanarak bu zayıflıktan bir zenginlik alanı<br />yaratmıştır. Bundan dolayı fiillerin, Türkçenin temelini oluşturduğunu<br />söyleyebiliriz. Fiilleri, fiil yapım eklerini, fiil çekim sistemini, yardımcı<br />fiilleri, fiilimsileri yani bağ fiilleri ve sıfat fiilleri gereğince tanımadan<br />Türkçeyi doğru kullanmak mümkün değildir.<br />Nihayet Türkçenin en önemli fiili olan “cevher fiili”nden,<br />günümüzdeki adlarıyla “ek fiil”den yani şu minicik “i-mek” fiilinden söz<br />açmalıyız. İsim cümlelerinde ve birleşik zaman çekiminde ortaya<br />çıkan bu fiil, Türkçenin sırlarından birisini oluşturur.<br />İsim tamlaması, Türkçeyi doğru kullanmak isteyenlerin üzerinde<br />en fazla duracakları konulardan biridir. Bu, herkesin bildiği basit bir<br />konudur; bununla birlikte tamlamalar bizi en sık yanıltan alanların<br />başında yer alır. İsim tamlaması uzadıkça ve diğer söz gruplarını<br />içine aldıkça bize konuşmacı hatta dinleyici olarak çetin sorunlar<br />çıkarır. Sizlere isim tamlamalarına hâkim olmanızı öneririz.<br />Tamlamalara hâkim olan, Türkçede kolay kolay yanlışlık yapmaz.<br />Türkçe çok renkli bir dildir; yabancı uzmanlar, Tükçenin bu<br />özelliğini sık sık vurgulamışlardır. Türkçeye bu özelliğini veren<br />deyimler ve atasözleridir. “Eli ermemek, gözü arkada kalmak, daldan<br />dala konmak, dört elle sarılmak” deyimleri gerçekten gözlerimizin<br />önüne canlı tablolar serer.<br />Türkçenin inceliklerini öğrenmek ve onu doğru kullanmak<br />isteyenlerin Türkçe deyimleri, atasözlerini, türküleri, manileri,<br />bilmeceleri incelemeleri gerekir. Türkçenin henüz dil bilgisi kitaplarına<br />geçmemiş bütün güzelliklerini, bütün kurallarını onlarda bulabilirsiniz.<br />Türkçenin inceliklerini öğrenmenin diğer bir yolu klasik eserlerimizi<br />okumaktır. Bilim alanında en yeni kitapları okuyunuz, sanat alanında<br />ise başyapıtları tercih ediniz.<br />Dili doğru kullanmak ve doğru anlatmak amacına ulaşmak için<br />birkaç alanda bilgi sahibi olmamız ve bu sahalardaki bilgilerimizden<br />yararlanmamız gerekmektedir. Bütün büyük başarılar gibi dili doğru<br />kullanma başarısına ulaşmamız da bazı bilgi dallarına ilgi duymamıza<br />bağlıdır. Doğru bir anlatıma ulaşmak isteyenler, düşünme sanatından,<br />dil bilimi ve dil bilgisiden, kompozisyon sanatından yararlanmak<br />zorundadır. Günümüzde dili doğru kullanma anlayışı bunların da<br />ötesine geçmiştir. Çağdaş anlayış, artık bizden dilimizin oluşturduğu<br />soyut sistemi tanımamızı, dilde ölçü fikrini göz önünde<br />bulundurmamızı ve dil ile dilin kullanıldığı ortam arasındaki ilişkiyi<br />söze yansıtmamızı istemektedir.<br />23<br />Düşünme sanatı; fark etme, seçme, sınıflandırma,<br />karşılaştırma, çözümleme ve sentez yapma sanatıdır. Bu sanatı<br />öğrenmek isteyenler dilin büyülü dünyasından işe başlayabilirler.<br />25<br />İKİNCİ BÖLÜM<br />İLETİŞİM<br />A. İletişimin Tanımı ve İnsan Hayatındaki Önemi<br />İletişim, terim anlamıyla “zihinler ya da insanlar arasında<br />kurulan, düşünce, niyet ve anlamların bir zihinden diğerine<br />aktarılmasını sağlayan etkileşim, belirli bir düşünce ya da söylenimler<br />türünden fiziki araçlarla, bir insandan kişi ya da zihinden bir<br />başkasına aktarılması süreci” demektir. Bir diğer deyişle “Belli bir şeyi<br />anlatmak isteme, önermesel bir tavrı (yani bir inanç, arzu, üzüntü vs.)<br />bir dinleyici ya da dinleyiciler topluluğuna dilsel veya başkaca yollarla<br />aktarma eylemi”dir.<br />İnsan, yapı itibarı ile sosyal bir varlıktır. Kendini ifade etmek ve<br />diğer insanları anlamak ihtiyacı içindedir. İnsan; arkadaş edinme, aile<br />kurma gibi en temel amaçları gerçekleştirebilmek için iletişime<br />gereksinim duyar. Kısacası sosyal varlığının gelişmesi iletişime<br />bağlıdır. Bu da iletişimi insan yaşamı için çok önemli bir konuma<br />getirir. Çünkü insanoğlu; acı, sevinç, öfke, mutluluk gibi duygularını<br />paylaşamadığı sürece yaşayamaz. Yaşamasının bir anlamı kalmaz.<br />İletişimin temel görevi sadece duyguların ifade edilmesi ile<br />sınırlı kalmaz. Aynı zamanda düşünce ve bilginin aktarılması<br />anlamına geldiği için de eğitim ve öğretimin en temel unsurudur. Bir<br />toplumun eğitim ve öğretim olmadan ilerlemesi kesinlikle mümkün<br />değildir. İletişim olmadan bunlar gerçekleşemeyeceğine göre sadece<br />insanın değil toplumların da var olması ve varlığını devam<br />ettirebilmesi yine iletişime bağlıdır.<br />İletişim, üç temel unsur üzerinden gerçekleşir. Bunlar:<br />Konuşma, yazma ve dinlemedir. Bu üç unsur üzerinden insanlar<br />kendilerini ifade eder, birbirlerini anlar ve bildiklerini başkalarına<br />aktarabilirler. Kısacası bir insan kalabalığından topluma dönüşürler.<br />İletişimin üç ana ögesi vardır: Kaynak / gönderici, ileti ve dinleyici /<br />alıcı. Başarılı bir iletişimin gerçekleşebilmesi için alıcının sadece iletiyi<br />alması değil, iletiye kaynak tarafından yüklenen anlamı da algılaması<br />gerekmektedir.<br />İnsan yaşamı için bu kadar önemli olan iletişim, özen<br />gösterilmesi gereken bir konudur. Söz konusu “insan” olduğu için<br />iletişimde hataya yer yoktur. Çünkü bu yanlışlar zaman zaman tahmin<br />bile edilemeyecek kadar kötü sonuçlar doğurabilir. Buna izin<br />vermemek amacıyla, iletişimin temel unsurlarının nasıl doğru ve etkili<br />kullanılacağını bilmek gerekir. Elinizde tuttuğunuz kitap bu amaca<br />hizmet etmek için hazırlanmıştır.<br />26<br />B. İletişimde Dil Unsuru<br />Dil, insanlar arasında iletişimi sağlayan en kısa ve etkili yoldur.<br />İnsanın kendini ifade edebilmesi ve karşısındakini anlayabilmesi en<br />kolay dil ile gerçekleşir.<br />Dil, iletişimde tek yol olmamakla beraber, diğer yöntemlerden<br />çok daha kısa ve etkilidir. Dilin bu özelliği insanlara verilmiş doğal bir<br />yetenek olmasından kaynaklanır. Örneğin, bir olguyu konuşarak veya<br />yazarak başkalarına çok rahat aktarabiliriz. Ancak aynı olguyu<br />resimlerle veya hareketlerle anlatmaya çalışmanın zorluğu, dilin insan<br />yaşamı ve iletişimi için ne kadar önemli olduğunu çok iyi gösterir.<br />İletişim, bugün tüm dünyada en çok dil aracılığıyla kurulur.<br />Bundan dolayı dili doğru kullanmak çok önemlidir. Etkili ve doğru bir<br />iletişimin ilk gereği, kurallarına uygun olarak kullanılan bir dildir.<br />Örneğin, anlam karmaşaları ile dolu bir konuşmanın sağlıklı bir<br />iletişim aracı olması mümkün değildir. Dili doğru kullanmanın ilk şartı<br />ise dile hâkim olabilmektir. Bu da ancak dilin kurallarını, dil bilgisini iyi<br />bilmekle gerçekleşir.<br />Etkili ve doğru iletişim kurmak isteyen bir kişi, dili mutlaka doğru<br />kullanabilmelidir.<br />C. Etkili İletişimin İlkeleri<br />İletişimin önemini kavradıktan sonra, başarılı ve başarısız<br />iletişimin nedenlerini anlamak ve ortaya koymak önemlidir. Yapılan<br />hataların büyük çoğunluğu, etkili iletişimin beş kuralından birisinin<br />unutulması sonucunda gerçekleşir. Bu bölümde bu beş ana ilkeden<br />bahsedilecektir.<br />1. Odaklanma: “Konuyu araştırın, bütün konuyu, ama sadece<br />konuyu!” Etkili iletişimin ilk ve en önemli aşaması konuya<br />odaklanılmasıdır. Kaynak / göndericinin açık ve net bir fikri olmalı, bu<br />amaca kilitlenmeli ve ondan ayrılmamalıdır.<br />Akademik veya askerî ortamlarda konuşma ve yazma işlemi<br />genellikle öğretmen veya komutan tarafından sorulan bir soruya yanıt<br />vermeyi gerektirir. Böyle bir durumla karşılaşıldığında yapmanız<br />gereken:<br />“Soruya yanıt verin, tüm soruya, ama sadece soruya.”<br />Odaklanma sorunları genel olarak üç şekilde karşımıza<br />çıkmaktadır:<br />a. Yanlış soruya yanıt vermek: Bu genellikle, verilen görevin<br />veya dinleyicinin / alıcının öğrenmek istediği bilginin yanlış anlaşıldığı<br />27<br />durumlarda ortaya çıkar. Çok başarılı olduğuna inanılan bir yazının,<br />konu yanlış ele alınmış veya konu anlaşılamıyor şeklinde eleştiri<br />alması ya da sorulan bir soruya çok uzun yanıt alınması ama cevabın<br />soruyla hiç ilgisi olmaması gibi durumlar bu hataya örnek olarak<br />verilebilir.<br />b. Sorunun sadece bir kısmına yanıt vermek: Soru birkaç<br />bölümden oluşuyorsa bu durumda, bize kolay ve ilginç gelen kısmı<br />detaylıca inceleyip daha zor ve sıkıcı olan bölümünü yanıtlamayı<br />unutmak, hatanın en sık rastlanan şeklidir.<br />c. Soruyla ilgisi olmayan bilgi eklemek: Bu tip hatada, soru<br />yanıtlanmıştır; bununla birlikte yanıt ilginç, fakat konuyla ilgisiz<br />bilgilerle birlikte sunulmuştur. Yanıt tam olsa bile, samanlıkta iğne<br />arar gibi yanıtı bulup çıkarmak gerekecektir.<br />Konuya doğru şekilde odaklanamamak, personel arasındaki<br />iletişimi ciddi şekilde zedeler.<br />Sözcükleri dikkatli okumadığımız veya sorulan soruya yeterince<br />dikkat etmediğimiz için her seferinde çaba ve emeğimiz boşa<br />gitmektedir. Komutanın imzalamadan geri gönderdiği evrakın büyük<br />çoğunluğu, konuyla ilgili asıl soruya yanıt verilmemesi nedeniyle geri<br />dönmektedir.<br />2. Düzenli Olma: “Bilgi ve düşüncelerinizi düzenli olarak<br />sunun.” Düzenli olmak, konunun mantığa dayalı bir sıra ile sistematik<br />olarak sunulmasıdır. Bu düzen, okuyucunun yazıyı sözcüklerin<br />üzerinden tekrar tekrar geçerek okumadan, yazarın ne demek<br />istediğini tahmin etmek zorunda kalmadan konuşmacıyı anlamasını<br />sağlar.<br />Düzenli hazırlanmamış bir yazı veya konuşma, karşıdaki insanın<br />kolaylıkla aklının karışmasına, sabırsızlanmasına ve okumayı / dinlemeyi<br />bırakmasına sebep olabilir. Belirli bir düzene bağlı olmadan verilen<br />bilgiler ne kadar önemli olursa olsun alıcı / dinleyici bunun farkına<br />varamayabilir ve hem verilen bilginin hem de yazıyı / konuşmayı<br />hazırlayanın değeri düşebilir.<br />Düzenleme ile ilgili sorunların çözümü ise nispeten daha<br />kolaydır ve bu çözümlerin kısa zamanda çok faydası görülür.<br />3. Açık ve Sade Olma: “Her sözcüğün hakkını vererek açık bir<br />iletişim kurun.”<br />Bu ilke birbiriyle ilgili iki konuyu kapsar. Bunlardan ilki, açık ve<br />anlaşılır bir iletişim için dilin kurallarının, sözcüklerin yazılışının ve<br />okunuşunun tam olarak bilinmesi zorunluluğudur. İkincisi ise<br />28<br />aktarılmak istenen düşüncenin sözcük yığınlarının arasında<br />saklanmadan doğrudan verilmesidir.<br />İnsanlar, yazıyı hazırlayanın veya konuşmacının dili yanlış<br />kullanmasını eleştirmek noktasında çok aceleci davranırlar. Böyle bir<br />durum sizin inandırıcılığınızı ve anlatmak istediğiniz düşüncelerin<br />kabul edilebilirliğini kısıtlar. Yanlış kullanılan sözcükler, etkili iletişimin<br />en önemli engellerindendir. Bu sebeple, Türkçenin doğru kullanılması<br />bir zorunluluktur ve bu konuda bir eksiklik varsa mutlaka<br />giderilmelidir. İyi bir dil bilgisine sahip olmak için çalışmak, kuvvetli<br />kaslara sahip olmak için ağırlık çalışmaya benzer; ancak kararlı bir<br />çalışma ile gelişim sağlanır. Unutmayın ki “Amacımız gelişmek olmalı,<br />mükemmel olmak değil.”<br />Dili düzgün kullanmak, başarmanın sadece yarısıdır. Dili doğru<br />kullanmalarına karşın konuşma yapan ve yazı yazan pek çok insan<br />meslek argosu kullanarak büyük, uzun ve edilgen cümlelerle<br />kendilerini başarısızlığa mahkûm ederler. Bu kötü alışkanlıklar<br />mesajın anlaşılmasını zorlaştırır.<br />4. Anlama (Farkındalık): “Dinleyicinizi ve onların beklentilerini<br />çözümleyin.”<br />Düşüncelerinizi başkaları ile paylaşmak istiyorsanız onların<br />konu hakkındaki genel bilgi düzeyini, yaklaşımlarını ve ilgi seviyelerini<br />bilmek yararlı olacaktır. Bir rapor yazmanız istendiğinde ise raporun<br />biçimini, istenen detay derecesini, raporu ne zaman teslim etmeniz<br />gerektiğini ve komutanın bu konudaki emrini bilmeniz yararlı olacaktır.<br />Dinleyici / alıcı kitlesinin yanlış değerlendirilmesinin iletişim<br />sorunlarına yol açabileceğini görmek çok da zor değildir. Şu ana<br />kadar katılmış olduğunuz konferanslarda bu hatanın yapıldığını birçok<br />kez görmüşsünüzdür.<br />5. Katkı (Destekleme): “Ana düşünceyi vermek için mantık ve<br />destek unsurları kullanın.”<br />Yazılar ve konuşmalar genellikle karşı kitleyi bilgilendirmek veya<br />ikna etmek amacıyla hazırlanır. Burada karşılaşılan zorlukların büyük<br />bir kısmı iddiaları destekleyecek bilgiyi toplarken ve düzenlerken<br />yaşanır. Verilmek istenen mesajın desteklenmesi ve bir mantık<br />örgüsü içinde sunulması hedef kitle üzerinde güven ve inandırıcılık<br />tesis eder.<br />Yazım kurallarına uygun, açık ve sade olarak yazılmış bir yazıyı<br />ancak ve ancak saptırılmış veya yanlış bilgi bozabilir. Bu bataklıktan<br />kaçınmak deneyimli yazar ve konuşmacılar için bile oldukça zordur.<br />Bunun en önemli nedeni ise insanın soyut düşünme yeteneğini<br />29<br />zorlamasını gerektiren mantık olgusunun, öğrenilmesi ve<br />öğretilmesinin zor olmasıdır. Küçük yaşlarda edinilmiş olan kötü<br />alışkanlıkların kırılması için özel çaba harcanması gerekmektedir.<br />Genellikle yapılan yanlışlıklardan kurtulmak ve mantık desteğini<br />kullanarak yazı veya konuşmanızı daha da güzelleştirmek için<br />yapılabilecek bazı pratik teknikler doküman içerisinde verilmiştir.<br />Ç. TSK’de İletişim ve İletişimin Önemi<br />İçinde yaşadığımız bilişim ve iletişim çağı ile birlikte gerçek<br />bilgiyi arayan herkes gibi TSK personeli de büyük bir bilgi denizinde<br />boğulmaktadır. Basın kuruluşlarınca sürekli olarak çelişkili haberler<br />verilmekte, uluslararası elektronik posta, İnternet ve diğer iletişim<br />araçları hızla yayılmakta, bu durumda ortaya çıkan bilgi denizinden,<br />gereksinim duyulan doğru ve gerçek bilgiye ulaşılması her geçen gün<br />daha da zorlaşmaktadır. Bu nedenle günümüzde, iletişimin daha net<br />ve odaklanmış olmasına her zamankinden daha çok gereksinim<br />duyulmaktadır.<br />İletişim, XXI. yüzyılın bilgi toplumunda TSK için vazgeçilmez bir<br />araçtır. Görevi arayan, bulan, üstlenen, araştıran, görevin<br />başarılmasına kendini adayan, çözümleyici düşünme becerisine<br />sahip, katılımcı ve paylaşımcı, istekli; her bakımdan güçlü ve<br />sorumluluk duygusuna sahip TSK personeli bu aracı en iyi şekilde<br />kullanmalıdır.<br />Kader arkadaşlığı, dayanışma, saygı ve sevginin çok özel bir<br />anlam ifade ettiği TSK’deki her türlü görevin başarıyla yerine<br />getirilmesinde etkili iletişim kurma becerisi çok önemli bir yere<br />sahiptir. Başarımız, bu konuda sahip olduğumuz bilgi, deneyim ve<br />yeteneklerimizi ne kadar etkili ve doğru kullanmamız ile yakından<br />ilgilidir. Kendimizi ifade edebilmek, dinletebilmek, ikna edebilmek,<br />kabul görmek, önemsenmek, tercih edilmek ve başarmak için doğru<br />ve etkili iletişim kurabilme yeteneği ilk adımdır.<br />Personel arasındaki sağlıklı ilişkinin varlığı ve devamı bütünüyle<br />iletişime bağlıdır. Bundan dolayı iletişim yaşamın her alanına yön<br />vermektedir. Meslek yaşamının da vazgeçilmezlerindendir. Çünkü<br />mesleki başarı, ekip olabilmekten geçer. Ekip ruhu da ancak sağlıklı<br />ve doğru bir iletişimle kazanılabilir. Ekip ruhunu ise doğru ve hızlı bir<br />iletişim olanaklı kılar. İletişim, daha önce de belirtildiği gibi yaşamın<br />her alanında çok önemli bir yere sahiptir. Ancak bu önem, birlik<br />görevlerinde çok daha farklı bir boyut kazanmaktadır. Çünkü doğru<br />iletişim, sistemin işleyişini en üst düzeye çıkarırken yanlış veya eksik<br />iletişimin çok ciddi ve tehlikeli sonuçlar doğurabileceği gözden uzak<br />tutulmamalıdır.<br />30<br />TSK’nin yapısı, farklı coğrafyalardan gelen, farklı eğitimlerden<br />geçen, değişik kademelerdeki personelden oluşmaktadır. Bu<br />farklılıklara sahip personelin ekip olabilmesi ve görevini en iyi şekilde<br />yerine getirebilmesi için iletişimin doğru ve hızlı şekilde kurulması<br />esas alınmalıdır. Personelin kendini ifade edebilmesi, birbirini<br />anlayabilmesi ve bunun sonucunda bir ekip ruhu oluşturabilmesini<br />sağlayan, sağlıklı iletişimdir. Bu nedenle personelin doğru iletişimi<br />nasıl kuracağını öğrenmesi gerekmektedir.<br />31<br />ÜÇÜNCÜ BÖLÜM<br />İLETİŞİMİN TEMEL BECERİ UNSURLARI<br />A. Konuşma<br />1. Konuşmanın Tanımı ve Genel Özellikleri<br />a. Konuşmanın Tanımı<br />Düşünce ve duyguların, başkalarına sözlü olarak bildirilmesine<br />konuşma ya da sözlü anlatım denir. Konuşma, insanın çevresiyle<br />doğrudan iletişim kurmasının en etkili yoludur. Konuşmaya, sesli<br />düşünme de denir. Buna göre insanlar düşüncelerini başkalarına<br />seslerle iletirler. Ancak bunu yaparken de sözlerini etkili kılmak için<br />jest, mimik, tonlama, vurgulama gibi konuşmayı tamamlayıcı ögelere<br />başvururlar. Konuşma olgusu; dil, düşünce, duygu, ses ve konuşma<br />organları gibi ögelerle doğrudan ilgilidir. Bunlardan birinin eksikliği ya<br />da yetersizliği, çeşitli konuşma kusurlarına yol açar.<br />b. Konuşmanın Yaşamımızdaki Yeri<br />Konuşmak, düz bir iletişim aracı değildir. Kişinin tüm<br />duygularının yanı sıra düşüncelerini de çevresine ulaştırabildiği en<br />etkin yoldur.<br />Yalın bir tanımla konuşma, duygu ve düşüncelerimizi, görüp<br />yaşadıklarımızı karşımızdakilere sözle iletme işidir. Bu bağlamda<br />günlük yaşamımızın bir parçası gibidir. Tıpkı solumak, yemek yemek,<br />su içmek, yürümek gibi... Sabahın ilk saatlerinden yatma zamanına<br />değin sıradan bir günümüzü düşünelim; bu süre içinde konuşmanın<br />büyük bir yer tuttuğunu görürüz. Yakınlarımız ile, çevremizdekilerle,<br />dost ve arkadaşlarımız ile günün olayları üzerinde konuşmuşuzdur.<br />Karşılıklı olarak gazetelerde okuduklarımızdan, duyduklarımızdan,<br />kişisel ve toplumsal sorunlarımızdan söz etmişizdir. Bu sorunlar<br />üzerindeki düşüncelerimizi, görüşlerimizi açıklamışızdır. Böylece<br />düşünce alışverişi yapmış, yaşantılarımızı paylaşmışızdır. Bu, toplum<br />içinde yaşayışımızın doğal bir sonucudur. Günlük bir gereksinimdir.<br />Konuşma, günlük bir gereksinim olduğu gibi işimiz ve uğraşımız<br />yönünden de bir gereksinimdir. Kimimiz öğrenciyizdir; konuları<br />arkadaşlarımız ile birlikte tartışırız. Hazırladığımız bir konuyu sınıfa ve<br />öğretmenlerimize sunarız. Konumuz ile ilgili bize yöneltilen soruları,<br />eleştirileri yanıtlarız. Kimimiz öğretmenizdir; ders anlatırız,<br />öğrencilerin sorularını karşılarız. Kimimiz iş adamıyızdır; bir iş<br />toplantısına katılır, bu toplantıda değişik projeler üzerine görüşlerimizi<br />açıklarız. Kimimiz satıcıyızdır; satacağımız malın niteliklerini alıcıya<br />anlatır, onu iyi bir mal alacağına inandırmaya çalışırız. Kimimiz<br />32<br />avukattır; üstlendiğimiz davanın savunmasını yaparız. Kimimiz<br />doktordur; hastalarımıza hastalığının özelliklerini açıklar, iyileşmesi<br />için izleyeceği yolu gösteririz. Kısaca, her birimizin bir işi, bir uğraşı<br />vardır. Bu iş ve uğraşının gerektirdiği konuşmalar yaparız. Bunlar,<br />günlük iş ve uğraşı konuşmalarıdır. Her iş ve uğraşıda başarıyı<br />etkileyen etkenlerden biri de konuşma becerimizin o alandaki<br />gelişkinliğine, yetkinIiğine bağlıdır. Hele kimi iş dalları özellikle<br />konuşma sanatında ustalık gerektirir. Avukatlık, öğretmenlik,<br />politikacılık, tanıtıcılık ve satıcılık gibi... Öte yandan kimi iş ve<br />çalışmalar da takım hâlinde çalışmayı gerektirir. Söz gelişi tıp<br />alanındaki uygulama ve çalışmalar bu türdendir. Bilim ve uygulayım<br />(teknik) alanlarındaki yeni buluşlar, gelişmeler de bu alanlarla ilgili<br />kişilerin sık sık bir araya gelmesini zorunlu kılar. Konuşmalar,<br />konferanslar, açık oturumlar, masa başı tartışmaları (paneller), toplu<br />tartışılar (forumlar) düzenlenir. Kısaca, seçtiğimiz işte başarı yolu<br />üzerindeysek bu tür etkinlikIere katılmamız gerekecektir. Katıldığımız<br />bu etkinliklerde varlığımızı kanıtlamak, kendimizi kabul ettirmek de<br />konuşmamızın, düşüncelerimizi açıklamadaki ustalığımızın gücüne<br />bağlıdır.<br />Değindiğimiz gibi konuşma, bir düşünce alışverişi; başka türlü<br />söylemek gerekirse, yaşantılarımızı başkalarıyla paylaşma işidir.<br />Demokratik bir toplumda toplumsal yaşama bu yolla katılabiliriz.<br />Düşüncelerimizi, duygularımızı, olaylar ve sorunlarla ilgili<br />görüşlerimizi açıklarız. Şurası açık bir gerçektir ki susan bireylerden<br />oluşan toplumlarda sağlıklı bir demokratik yaşamdan söz edilemez.<br />Çünkü demokratik yaşam, düşüncelerin, görüşlerin özgürce<br />söylenebildiği, özgürce tartışılabildiği bir ortam gerektirir. Bu ortamı da<br />düşüncelerimizi, görüşlerimizi kendi içimizde saklayarak değil, bunları<br />her olanaktan yararlanarak ortaya koymakla sağlayabiliriz. Bu da<br />bizden konuşma gücü ister. Susan, dinleyen, sadece onaylayan<br />bireyler olarak değil konuşarak demokratik yaşama hizmet edebiliriz.<br />Görülüyor ki konuşma, günlük yaşamımızın bir gereksinmesi<br />olmaktan öte bir yer tutuyor yaşamamızda. Demokratik yaşamı<br />oluşturmada bir etken, bu yaşama katılmamız için de hem bir olanak<br />hem de bir sorumluluk oluyor.<br />Öyle insanlar vardır ki etkili konuşmaları sayesinde bulundukları<br />her ortamda kısa bir sürede insanları etraflarına toplamayı başarırlar<br />ve çevreleri üzerinde kıskanılacak bir etki bırakırlar.<br />Örneğin işveren, personelini işe almadan evvel bir mülakattan<br />geçirir. Burada amacı, sınırlı bir sürede karşısındakini en iyi şekilde<br />tanımaya çalışmaktır. Bu görüşmelerin sonunda bazen bir bakarsınız<br />33<br />sizden çok daha az özelliklere sahip birisi, o çok istediğiniz işe<br />alınmıştır.<br />“Bu işin sırrı nedir?” diyecek olursanız bu sorunun yanıtı son<br />derece açıktır: Güzel konuşmayı becerebilmek...<br />Çünkü konuşmak, yalnızca düz bir iletişim aracı değildir. Kişinin<br />tüm duyguları yanı sıra tüm düşüncelerini de çevresine ulaştırabildiği<br />en etkili yoldur.<br />Güzel konuşmak için, Psikolog Jack Marrison Pollack diyor ki:<br />Önce dinlemeyi bilin: Birçoğumuz, ne söyleyeceğimizi<br />düşünmekten, başkalarının söylediklerini doğru dürüst dinlemeyiz. Siz<br />onları dikkatle dinlerseniz, onlar da sizi ilgiyle dinler.<br />Başkalarını ilgilendiren konulardan söz edin: Karşınızdakine<br />yetenekli olduğu konuda konuşma olanağı verirseniz, sıkıntılı bir<br />sessizliği önlersiniz ve çoğunlukla karşınızdaki, anlattıklarına o denli<br />dalar ki iki insanın konuşmasına en çok engel olabilecek sıkılganlığı<br />unutmuş olur.<br />Sıkıcı ayrıntıdan kaçının: Konuşurken en küçük ve gereksiz<br />hiçbir noktayı atlamadan anlatırsanız, siz ana konuya gelinceye kadar<br />karşınızdaki kişi sıkılır ve bu kişinin ilgisi dağılır.<br />Kesin ifadelerle konuşmaya çalışın: Konuşmaya başlamadan<br />durup önce aklınızda sözcükleri seçin. Bir konudan ötekine atlamayın.<br />Konuşurken konuştuğunuz kişinin yüzüne bakın, mırıldanmayın.<br />Sorularınızı yerinde sorun: Bir soruyu akıllıca sorarsanız<br />karşınızdaki kişinin “açılmasını” sağlarsınız. “İşler nasıl?” ya da “Ne<br />haber?” gibi sorular gereksizdir. Fakat “İşe nasıl başladınız?” veya<br />“Sizce nasıl?” gibi sorular karşınızdaki kişiyi konuşturur ve sizin de<br />gerekenden fazla konuşmanızı önler.<br />Öfkelendirmeden karşı çıkmayı öğrenin: Çoğu kez ne<br />konuştuğunuz değil de nasıl konuştuğunuz önemlidir. Dostça bir<br />tartışma konuşmayı zenginleştirir; fakat sertçe söylenen bir söz, iki<br />tarafın da hırsa kapılıp birbirlerinden uzaklaşmalarına sebep olur.<br />Kimsenin sözünü kesmeyin: Biri konuşurken konuşmaya<br />girmeniz gerekirse konuşmayı keserken yumuşak bir cümle<br />kullanmanız gerekir.<br />Hoşgörülü ve anlayışlı olun: Çoğu kez bizi sinirlendiren ve<br />rahatsız eden kişilerle konuşmak zorunda kalırız. Böyle durumlarda<br />konuşulan konu ile ilgilenmeye çaba harcayın.<br />34<br />Övgü, çoğu zaman işe yarar: Birini haklı olarak övmek onun<br />ilgisini kazanmak olur. İnsanlara iltifat etmeyi öğrendiğiniz an,<br />sohbetiniz de daha zenginleşir.<br />Kendinizi birçok konuda geliştirin: Kitap okuyun, uğraş<br />alanları (spor, müzik vb.) bulun, araştırıcı olun. Böylece sohbetleriniz<br />zenginlik kazanır.<br />c. Konuşma Güçlüğü Çekiyor muyuz?<br />Konuşma gücünü nice yıllar sonra kazanan Helen Keller,<br />konuşamadığı yılları “suskunun köleliği” diye adlandırmıştır. Bu<br />adlandırmada gerçeğin payı büyüktür. Nesneler, varlıklar, olaylar,<br />kısaca bizi kuşatan doğal ve toplumsal çevre karşısında<br />düşündüklerimizi, duyduklarımızı sese, söze dönüştüremediğimiz<br />zaman köleyizdir. Varlığımızı kanıtlamada, dış dünya ile bağlantımızı<br />kurmada konuşmanın bize sunduğu olanaklardan yararlanırız. Acaba<br />bu olanakları gerektiği gibi kullanabiliyor muyuz? Nasıl konuşuyoruz?<br />Konuşma güçlüğü çekiyor muyuz? Söylemek istediklerimizi<br />karşımızdakilere etkili, güzel bir biçimde anlatabiliyor muyuz?<br />Anlatımımızı engelleyen birtakım yanlış alışkanlıklarımız var mı? Bu<br />konular üzerinde belki de hiç düşünmemişizdir. Şöyle bir deney<br />yapsaydık nasıl bir sonuçla karşılaşabilirdik? Varsayalım ki sıradan<br />bir günümüzün filmi yapılıyor ve yaptığımız her türlü konuşma da bir<br />teybe alınıyor. Böylesi bir kayıt, nasıl bir sonuç gösterecektir?<br />Bu kayıttan, öncelikle günün ilk saatlerinden gecenin geç<br />saatlerine değin türlü amaçlarla yaptığımız konuşmaları bütün<br />yönleriyle gözlemleyebiliriz. Konuşma güçlüğü çekip çekmediğimizi,<br />düşünce ve duygularımızı rahatça anlatıp anlatamadığımızı,<br />karşımızdakilerle doğal bir iletişim kurup kuramadığımızı anlayabiliriz.<br />Konuşurken hangi türden yanlışlar yapıyoruz, söylemek istediklerimizi<br />tam verebiliyor muyuz, bunları öğreniriz.<br />Konuşma sırasında yaptığımız yanlışların ayrımına varamayız.<br />Bunları ancak karşımızdakiler, bizi dinleyenler bilebilir. Oysa böyle bir<br />denemede kendi kendimizin dinleyicisi olacağımız için yanlışlarımızı<br />somut örnekleriyle görebiliriz. Belki tekdüze ya da çatlak, rahatsız<br />edici bir ses tonumuz vardır. Belki sözcükleri ağzımızın içinde<br />yuvarlıyoruz, gerekli vurgu ve tonlamayı yapmadan üst üste<br />söylüyoruz. Belki amacımızı tam karşılayacak uygun sözcükleri<br />seçemiyor; aşınmış, kullanımdan düşmüş sözcükler seçiyoruz. Belki<br />tam cümle kuramıyor, birtakım dil bilgisi yanlışları yapıyoruz. Belki<br />konudan sapıyor, daldan dala atlıyoruz. Belki el, kol, yüz<br />hareketlerimizi, bedensel davranışlarımızı konuşmanın akışına<br />uyduramıyoruz.<br />35<br />Bu “belkiler” daha da çoğaltılabilir. Önemli olan, kendimizi ve<br />konuşmamızı tanımak konuşma gücümüzü bir eleştiriden geçirmektir.<br />Bu da “Nasıl konuşuyorum?” sorusu üzerinde yeterince durmak,<br />düşünmekle olur. Öte yandan çevremizdeki kişilerin konuşmalarını bu<br />sorulara göre dinleyerek de böyle bir değerlendirmeyi yapabiliriz.<br />Hiçbirimizin konuşması tıpatıp birbirine benzemez. Çünkü<br />düşünsel ve dilsel yetkinleşmemiz tam bir özdeşlik göstermez. Bunda<br />yetişmemizin, içinde bulunduğumuz toplumsal ortamın da payı<br />büyüktür. Eğitimci, H. A. Overstreet bir gerçeği şöyle belirtir:<br />“Çocukların tümü, çevrelerindeki kişilerin diliyle konuşmaya<br />başlarlar, daha doğrusu konuşmayı onlardan öğrenirler. Bunlardan<br />ancak bir bölümü yaşamları boyunca sözlü anlatım becerilerini<br />geliştirebilirler. Yetişkinlik dönemlerinde konuşma sanatının<br />inceliklerini kullanabilen; durumlara ve konulara göre açık, etkili, güzel<br />bir biçimde konuşabilen bir düzeye erişirler. İyi bir konuşmanın<br />başarıyı hazırlayan etkenlerden biri olduğunu anlarlar. Bir bölümü ise<br />çevrelerinden öğrendikleri konuşma biçimini olduğu gibi sürdürürler.<br />Şurası açık bir gerçektir ki kişiliğimizi de düşünsel gelişimimizi de<br />belirleyen ana ölçüt, konuşmamızdaki yetkinliğimizdir.” Bunun<br />yargılardaki gerçek payını yadsıyamayız. Halk ya da bir topluluk<br />önünde konuşmayı bir yana bırakalım, bu gerçeği kişiler arasındaki<br />günlük konuşmalarda, söyleşmelerde de açıkça görebiliriz. Kimi<br />kişiler sıradan önemsiz bir konu üzerinde bile karşılarındakileri<br />ağızlarına baktırarak konuşurlar. Kendilerini büyük bir dikkatle<br />dinletebilirler. Çok güzel konuşan böyleleri için, “ağzından bal akmak”<br />deyimini kullanırız.<br />Konuşmalarının renkliliği, anlatışlarındaki doğallık ve içtenlik,<br />konuşmalarına kattıkları fıkra ve gülmece ögeleriyle büyülerler bizi.<br />Bunun yanı sıra, kimi kişiler de vardır, aynı konu üzerinde konuşurlar,<br />fakat doğru dürüst söyleyemezler söyleyeceklerini. Ağızlarından<br />dökülür sözcükler. Ağızlarına kira isteyen bir durumları vardır.<br />Mırıldanır, mızmızlanırlar sanki. Neyi, niçin anlattıklarının ayrımında<br />değillerdir. Ya bir sözü, bir düşünceyi yineleyip durur ya da daldan<br />dala atlarlar. İkide bir, “Ne diyordum? Haa! Gelelim meseleye...”<br />gibisinden zikzaklar çizerler. Bu da dinleyicilerini bıktırır, usandırır.<br />Hele kimileri de vardır ki karşısındakilere ağız açtırmaz. Sözün ucunu<br />bir kez ellerine geçirdiler mi konuşur da konuşurlar. Konu dışı,<br />gereksiz sözlerle dinleyicilerin kafalarını allak bullak ederler.<br />Konuşma açısından belirttiğimiz bu tipleri, şöyle alıcı bir gözle<br />bakarsak, kolayca bulabiliriz çevremizde. Ancak önemli olan, kendi<br />konuşmamızı, konuşmamızdaki eksiklikleri tanımaktır. Bu da sanıIdığı<br />36<br />gibi kolay bir iş değildir. Başkalarının eksikliklerini kolayca görebiliriz<br />de kendimize gelince iş çatallaşır, güçleşir. Çünkü bir tartıdan, bir<br />ölçüden kendimizi geçirmeye alışmamışızdır. Ne var ki güzel ve etkili<br />konuşma sanatını öğrenmenin ilk adımı, kendi konuşmamızı<br />tanımaktır. Eksikliklerimizi bilmezsek bunları gideremeyiz. Öyleyse şu<br />sorunun üzerinde duraIım: Konuşma güçlüğü çekiyor muyuz?<br />Aşağıdaki sorular, bunu anlamamıza bir ölçüde yardımcı olabilir:<br />- Söylediklerimi karşımdakiler kolayca anlayabiliyor mu?<br />- Düşüncelerimi açık ve etkili bir biçimde belirtebiliyor muyum?<br />- SözcükIeri söylerken söyleyiş ve dil yanlışları yapıyor muyum?<br />- Sesimi, duygu ve düşüncelerimi besleyecek, zenginleştirecek<br />bir yönde kullanabiliyor muyum?<br />- Tekdüze mi yoksa canlı ve hareketli bir biçimde mi konuşuyorum?<br />- Konuşurken bakışlarımı beni dinleyenlere yöneltiyor muyum?<br />- El ve yüz hareketlerimi kullanırken birtakım yapmacık durumlara<br />düşüyor muyum?<br />- Beni dinleyenlerin ilgisini dağıtacak, gereksiz ayrıntılardan, laf<br />kalabalığından kaçınabiliyor muyum?<br />- Anlattıklarımın önemine, değerine inanıyor muyum?<br />- Sözü başka alanlara kaydırıyor, amaçtan ve konudan sapıyor<br />muyum?<br />Kuşkusuz bu sorular kendi konuşma durumumuzu kabaca<br />tanıma açısından birer ipucudur. Bu eksiklikler üzerinde ileride ayrı<br />ayrı duracağız.<br />ç. Konuşma Gücümüzü Geliştirebilir miyiz?<br />Diyelim ki konuşma güçlüğü çekiyoruz. Birtakım temel<br />eksiklerimiz var. Bunları da biliyoruz. Başkaları güzel ve etkili bir<br />biçimde konuşuyor; ama biz öyle konuşamıyoruz. Biz de bu<br />eksiklerimizi giderebilir, güzel ve etkili bir biçimde konuşabilir miyiz?<br />Birçokları bu soruya olumlu bir yanıt vermezler. Onlara göre “güzel<br />konuşma sanatı” çalışmakla, özel bir çaba göstermekle öğrenilemez.<br />Çünkü bu bir yetenek işidir. Tanrı vergisidir. Nasıl insanların kimileri<br />mavi gözlü, sarı saçlı, esmer tenli doğuyorsa, bunları değiştirmek<br />insanın elinde değilse, konuşma işinde de bu böyledir. Kimi kişiler de<br />üstün konuşma yeteneğini doğuştan getiriyorlar, bunu sonradan<br />kazanmıyorlar. Güzel ve etkili konuşan nice kişiler var ki bunların<br />hiçbiri belli bir konuşma eğitiminden geçmiş değildir. Öyleyse<br />37<br />konuşmada yeteneği de, yeteneksizliği de Tanrı vergisidir. Bu yanlış<br />bir görüş ve düşünüştür. Çünkü bundan önceki açıklamamızda da<br />belirttiğimiz gibi konuşmayı ilk çocukluk yıllarımızda hiçbir çaba<br />göstermeden, çevremizdeki kişilerden öğreniriz. Başka açıdan<br />bakıldığında ise konuşma doğuştan getirdiğimiz bir yetenek değildir;<br />sonradan kazandığımız bir alışkanlık, bir beceridir. Her beceri, her<br />alışkanlık gibi bunu da zamanla ilerletir, geliştiririz. Nitekim Brayn adlı<br />bir düşünür şöyle der: “İyi ve güzel konuşabilme yeteneği, Tanrı<br />vergisi değil, çalışmakla, konuşma denemeleri yapmakla elde edilen<br />bir beceridir.”<br />Etkili ve güzel konuşma da bir bakıma sanattır. Nasıl ki her<br />sanatın yerleşik, temel kuralları varsa konuşma sanatının da kendine<br />özgü birtakım kuralları vardır. Nitekim birçok ülkenin okullarında,<br />üniversitelerinde konuşma sanatını öğreten özel bölümler, konuşma<br />laboratuvarları vardır. Buralarda konuşma sanatının kuralları, ilkeleri,<br />yöntemleri uygulamalı bir biçimde öğretilmektedir<br />2. Güzel ve Etkili Konuşmanın Nitelikleri<br />a. Güzel ve Etkili Konuşabiliyor muyuz?<br />Konuşma, karşılıklı olarak gerçekleştirilen etkileşimsel bir süreç<br />olduğuna göre güzel ve etkili bir konuşmanın nitelikleri üzerinde duran<br />konuşma uzmanları da bu sürecin eksiksiz gerçekleşip<br />gerçekleşmediğine bakarlar. Şöyle ki konuşma karşımızdakinde ya da<br />karşımızdakilerde bir yankı uyandırma, onları etkileme işi olduğuna<br />göre onlar üzerinde bunu yapabiliyor muyuz? Konuşmacı olarak<br />beklentimiz gerçekleşmiş oluyor mu? Söylediklerimizin doğruluğuna<br />ve geçerliğine bizi dinleyenler inandılar mı? Söylemek istediklerimizi<br />tam olarak iletebildik mi?<br />Bu ve bunlara benzer sorularla konuşmamızı değerlendirmek<br />için öncelikle güzel ve etkili bir konuşmada bulunması gerekli<br />nitelikleri, bu tür konuşmaların dayandığı ilkeleri tanımamız gerekir.<br />b. Güzel ve Etkili Konuşmanın İlkeleri Nelerdir?<br />Konuşma uzmanları, güzel ve etkili konuşmanın on temel<br />ilkesini belirli başlıklar altında toplamışlardır. Kuşkusuz, bunlar<br />donmuş, değişmez ilkeler değildir. Ancak bu ilkeleri yapacağımız bir<br />konuşmayı kendi kendimize değerlendirme, dinlediğimiz bir<br />konuşmayı eleştirebilme açısından birer ölçüt olarak kullanabiliriz.<br />1) İyi Bir Konuşma Yıkıcı Değil, Yapıcıdır: İnsanları<br />etkilemede önemli araçlardan biridir konuşma. Bu etkileme onların<br />duygularını kamçılama, yanlış yönlere yöneltme biçiminde<br />olmamalıdır. İster halk ya da topluluk önünde konuşalım ister<br />38<br />arkadaş, eş dost çevrelerinde; bizi dinleyenlerin inançlarını, değer<br />yargılarını göz önünde bulundurmalıyız. Bunları hiçe sayan ya da<br />yadsıyan bir konuşma, tepkilere yol açar. Elbette ki her konuşmanın,<br />bir iletisi (mesajı) vardır. Dinleyicilerimizi belli bir görüşe, belli bir<br />davranışa eriştirmek isteriz. Bunun için de onların duygularını<br />sömürmekten, özellikle kaçınmalıyız. Dinleyenleri avlamaya,<br />gerçekleri bir yana atıp salt duygulara yönelen bir konuşma, yapıcı bir<br />nitelik taşımaz. Yapıcı konuşma, dinleyicilerin inançlarını, değer<br />yargılarını, düşüncelerini olumlu bir yönde değiştirmeyi amaçlar.<br />2) İyi Bir Konuşma, İlginç ve Değerli Konuları Kapsar:<br />Seçeceğimiz konu, hem kendimiz için hem de dinleyicilerimiz için<br />ilginç olmalıdır. Açık bir gerçektir ki ilgi duymadığımız bir konuda<br />rahatça konuşamayız. Üzerinde konuşabileceğimiz konular sayısızdır.<br />Söz gelimi, günlük olaylar, yurt ve dünya sorunları, hayaller, umutlar,<br />düşler, korkular... vb. gibi. Bunlar, herkesin ilgisini çekecek nitelikteki<br />konulardır. İki kişi bile bir araya geldiğinde söz dönüp dolaşıp<br />bunlardan birine gelir. Konuşmanın düzeyini belirlemede de seçilen<br />konunun büyük bir payı vardır.<br />3) İyi Bir Konuşma, Konuşmacının Kişiliği ile Bütünleşir:<br />Konuşmacının kişisel nitelikleriyle konuşma arasında sıkı bir etkileşim<br />vardır. Söz gelimi, yalancılığı, ikiyüzlülüğü herkesçe bilinen birinin<br />“yalancılığın kötülükleri” üzerinde yapacağı bir konuşma, kimseyi<br />inandırmaz. Bunun gibi, konuşmacının kişisel görünüşüyle sözleri<br />arasında da bir bağlantı kurmak ister dinleyici. Bu yönden,<br />konuşmanın inandırıcılığında konuşmacının kişiliği önemli<br />etkenlerden biridir.<br />4) İyi Bir Konuşma, Belli Bir Amaca Yönelir: Yalın bir tanımla<br />amaç, dinleyiciler üzerinde konuşmacının bırakmak istediği etkidir.<br />Dinleyicilerimize neyi vermek istiyoruz? Onları neye, hangi gerçeğe<br />yönelteceğiz? Konuşmamız süresince bu soruları göz önünde tutmak<br />zorundayız. Bir amaca yönelmeden yapacağımız konuşma, dağınık,<br />etkisiz kalacak, dinleyicilerimizde bir karşılık uyandırmayacaktır.<br />5) İyi Bir Konuşma, Konuşmayı Etkileyen Etkenleri<br />Çözümleyerek Oluşur: Konuşmayı etkileyen etkenler şunlardır:<br />Konu, dinleyici, ortam ve konuşmacı. İyi bir konuşma yapabilmek için<br />bu ögeleri ayrı ayrı, bir bütün olarak değerlendirmeli, çözümlemeliyiz.<br />Üzerinde konuşacağımız konunun boyutları nelerdir? Dinleyicilerimiz<br />yönünden önemi nedir? Kimler için konuşacağız? Konuşacağımız<br />kişilerin toplumsal, kültürel, ekonomik durumları, yaş, cinsiyet<br />özellikleri nedir? Nerede, ne kadar süreyle konuşacağız? Konuşmacı<br />olarak kendi durumumuz nedir? Bu soruların üzerinde durup bir bütün<br />39<br />olarak bunları değerlendirmemiz gerekir. Konuşmamızı düzenleme,<br />hazırlama aşamasında bu soruları göz önünde tutmazsak başarılı<br />konuşma yapamayız.<br />6) İyi Bir Konuşma, Sağlam Bir Konuşma Yöntemi Üzerine<br />Kurulur: Yöntemimizi, amacımıza ve konuşma ögelerini<br />değerlendirmemize göre seçeriz. Genellikle konuşmalarda dört ana<br />amaç ve bu amaçlara yönelik dört ana yöntem vardır: Tartışma,<br />savunma, öğretme ve duyguIandırma. Amaçla yöntem arasındaki<br />bağlantıyı kurmak, başarılı bir konuşmanın ön koşullarından biridir.<br />Konuşmanın hazırlanışı bölümünde bu amaçlar ve yöntemler<br />üzerinde ayrıntılı bir biçimde duracağız.<br />7) İyi Bir Konuşma, Dinleyicilerin İlgi ve Dikkatini Toplar:<br />Hangi konuda olursa olsun, ilgi ve dikkat dağıldığı zaman iletişim de<br />durur. İlgi ve dikkatin diri, canlı kalması da dinleyicilerimizi<br />bilinçlendirmeye, onların meraklarını ayakta tutmamıza bağlıdır.<br />Başka bir deyişle, onları bizi dinlemeye, söylediklerimizi bizimle<br />paylaşmalarını sağlamaya bağlıdır. Bu da öncelikle dinleyicilerimizi iyi<br />tanımakla, söylediklerimizle onların ilgileri arasındaki bağlantıyı<br />kurmakla sağlanır.<br />8) İyi Bir Konuşma, Sağlam Bilgilere Dayanır: Hangi konuyu<br />seçersek seçelim, o konu üzerinde rahatça, doğal bir biçimde<br />konuşabilmemiz, konunun gerektirdiği bilgileri, araç ve gereçleri<br />edinmemize bağlıdır. Düşüncelerin dinleyicilere etkisiz ve etkili bir<br />biçimde aktarılması salt sözcüklerle, sözel simgelerle olmaz. Bunları<br />konunun ve durumların gerektirdiği gereçlerle de somutlaştırmak<br />gerekir. Varsayalım ki “köylerden kentlere göç” olayı üzerinde<br />konuşuyoruz; kullanacağımız sayılar, resimler daha çarpıcı, daha<br />etkili kılar konuşmamızı. Çünkü konuşma, görsel ve işitsel simgelerle<br />oluşturulan bir iletişim işidir.<br />9) İyi Bir Konuşma, Etkili Bir Ses Tonu, El ve Yüz<br />Hareketleri Gerektirir: Etkili bir ses tonuna dayanmayan, el ve yüz<br />hareketleriyle beslenip renklenmeyen bir konuşma, ölü bir<br />konuşmadır. Sözcüklerin anlam ve duygu yükü, ses tonumuz, el ve<br />yüz hareketlerimizle zenginleşir. İnsan sesinin değişik biçimler,<br />boyutlar kazanması yönünden oldukça geniş olanakları vardır. Bu<br />olanaklardan yararlanarak iletmek istediğimiz düşünce ve duyguları<br />canlı kılabiliriz. Başka bir deyişle sözü, göze ve kulağa daha iyi<br />iletebiliriz. Bu da konuşmamızın başarısını artırır.<br />10) İyi Bir Konuşma, Canlı Bir Dil, Hareketli Bir Üslup<br />Gerektirir: Konuşma, geniş anlamda sözlü bir iletişim biçimidir. Böyle<br />olunca temel aracı sözcüklerdir. Canlı, diri, amacımıza uygun<br />40<br />sözcükleri seçme, bunları cümle içinde yerli yerine yerleştirme, her<br />birinin ses ve anlam hakkını vererek doğru söyleme, konuşmamızın<br />etkisini, güzelliğini artırır. Cümlelerimiz için de bu böyledir. Kısa,<br />yoğun, hareketli cümleler kurma, bunlar arasındaki geçişleri doğal bir<br />biçimde sağlama, anlatışımızı canlılaştırır.<br />Sıraladığımız bu on temel ilke, güzel ve etkili konuşmanın<br />belirleyici özellikleridir. Bir konuşmayı, bu ilkelerin doğrultusunda<br />değerlendirirsek, onun başarısı üzerinde bir sonuca ulaşabiliriz.<br />Öyleyse bu ilkeleri kendi konuşmalarımıza uygulamaya çalışmak,<br />bunlara ne ölçüde uyup uymadığımızı araştırmak, konuşmamızı<br />geliştirmenin ilk adımıdır. Ne var ki saptanan bu on temel ilke, güzel<br />ve etkili konuşmanın temel noktalarıdır. Bunlar, kendi içlerinde de<br />birtakım temel noktaları içermektedir. Söz gelimi, konuşmanın ögeleri<br />olan dinleyici, konuşma ortamı, konuşmacı; konuşmanın hazırlanışını<br />içeren amacımızı saptama, amacımıza göre konuşma türleri ve<br />yöntemleri, konuşmanın gerektirdiği bilgi ve verilerin toplanması,<br />konuşmanın düzenlenmesi (planlanması; konuşmanın sunuluşunu<br />kapsayan) sunma, bedensel davranışlar, sesin idaresi, konuşmada<br />seçilecek dil ve anlatımın özellikleri... gibi. Bunlar üzerinde de ileriki<br />bölümlerde ayrı ayrı duracağız.<br />Görülüyor ki konuşma da bir sanattır. Bu sanatın uzun<br />deneyimler sonunda elde edilen ilkelerini, kurallarını tanır, bunları<br />biIinçle uygularsak konuşmamızı geliştiririz.<br />Bir kez daha belirtelim ki güzel ve etkili konuşma sanatı,<br />doğuştan getirilen Tanrı vergisi değildir. Bu, denemelerle, çalışmalarla<br />sonradan kazanılan bir beceridir. Deneyerek, çalışarak, konuşma<br />güçlüklerinin, özürlerinin kolayca üstesinden gelebiliriz. Sesimize,<br />sözümüze egemen olabiliriz. Hiçbir bedensel özrü olmayanları bir<br />yana bırakalım, bugün nice kekemeler bile çalışarak kekemeliği<br />yenmekte, güzel ve etkili konuşma sanatının inceliklerini<br />öğrenmektedir. Yeter ki bu öğrenme isteğini duyalım...<br />c. İyi Bir Konuşmacının Niteliklerini Taşıyor muyuz?<br />Güzel ve etkili konuşabilmek için, özellikle halk önünde ya da bir<br />topluluk karşısında yapılan konuşmalarda, dinleyicilerimizi, konuşma<br />ortamımızı tanımamız, bunları iyi değerlendirip çözümlememiz<br />gerektiğini belirttik. Bunu ne denli iyi yaparsak yapalım, yetmez.<br />Çünkü konuşmayı oluşturan ana ögelerden biri de konuşmacıdır.<br />Acaba konuşmacı olarak güzel ve etkili bir konuşma yapabilecek<br />nitelikleri taşıyor muyuz? Bu nitelikler nelerdir?<br />41<br />Bundan önceki bölümde iyi bir konuşmanın ilkelerini on ana<br />noktada toplamıştık. Denilebilir ki iyi bir konuşmacı, bu on ana ilkeyi<br />tanıyan, bunların buyruklarına uyan kişidir. Bununla birlikte yer yer o<br />ilkeleri de kucaklayan, güzel ve etkili konuşma sanatının inceliklerini<br />bilen bir konuşmacıda bulunması gerekli olan kimi nitelikleri de kısaca<br />açıklayalım:<br />Sorumluluk Duygusu: Ahlaki değerlere bağlılık, iyi bir<br />konuşmacının başta gelen niteliklerinden biridir. Bu da bize hem<br />kişilere hem de topluma saygılı olmayı buyurur. Sorumluluk<br />duygusundan yoksun bir kişi ise bunu umursamaz. Topluma ve<br />bireylere nasıl bir katkıda bulunacağı, hangi değer yargılarını, hangi<br />duygu ve düşünceleri aşılayacağı bir sorun değildir. Bu yüzden de<br />sözleriyle edimleri arasında bir uyum yoktur. Oysa, dinleyicilerimizin<br />bize inanabilirliği, saygınlığımız ilk elde buna bağlıdır. Yaptığımız işin<br />önemine, sorumluluğuna inanmazsak, dinleyicilerimizle aramızdaki<br />iletişim kopar. Öte yandan sorumluluk duygusundan yoksun bir<br />konuşmacı, gerçekleri kolayca çarpıtabilir, sözcüklerin gücüne<br />sığınarak kimi durumlarda dinleyenleri aldatabilir. Böylelikle bir ölçüde<br />başarı da sağlayabilir; ancak, bunlar gelip geçicidir. Saygınlık<br />kazanan, dinleyicisinin yüreğinde ve belleğinde iz bırakan<br />konuşmacılar, işine karşı, dinleyicilerine karşı, toplumsal ve ahlaki<br />değerlere karşı sorumluluk duygusuyla davranabilenlerdir.<br />Sağlam Bir Kişilik: İyi bir konuşmacı, dinleyicilerine tepeden<br />bakmaz. Düşüncelerini, duygularını, başka bir deyişle, konuşmasının<br />iletisini onlarla dostça paylaşmak ister. Bu da sağlam bir kişiliğin<br />belirleyici iki yönüne, içtenlik ve dürüstlüğe sahip olmayı gerektirir.<br />İçtenlik, dinleyici karşısında olduğumuz gibi görünmek ya da<br />göründüğümüz gibi olmaktır. İnandığımızı söylemekten kaçınır,<br />söylediğimize kendimiz inanmazsak, dinleyicilerimizi de kendimize<br />inandıramayız.<br />İçtenlikle dürüstlük iç içe yürür. Dinleyicilerimize söyleyeceklerimizi<br />dolaylamalara başvurmadan, doğrudan doğruya anlatmalıyız. Dürüst<br />bir konuşmacı, konuşma sanatını birtakım çarpıcı söz oyunları olarak<br />görmez. Söz cambazlığına sırt çevirir, söyleyeceklerini en yalın<br />biçimde, yapaylığa, yapmacıklığa düşmeden verir. Yalınlık da sağlam<br />bir kişiliği oluşturan nitelikler arasında yer alır.<br />Dinleyicilerimizi büyüleme, kendimize bağlama; söz cambazlığı,<br />söz oyunlarıyla değil, kendimize ve onlara güvenmemizle gerçekleşir.<br />Dinleyenlerimizin iç evrenlerine girme, onların yaşantıları, söz<br />dağarcıklarıyla antenlerimizi birleştirme ancak kendi duyarlığımızı<br />yapaylığa düşmeden dışlaştırmamızla olabilir.<br />42<br />İçtenlik, dürüstlük, yalınlıkla birlikte, dinleyicilerimiz bizden<br />hareketli, canlı, renkli bir söyleyiş de bekler. Kuşkusuz bunlar da<br />sağlam bir kişiliğin belirleyici özelliklerindendir. Konuşmamız duygusal<br />ögelerden yoksun, dümdüz, ölü ise dinleyicilerimizle aramızdaki<br />iletişim kopar. Bu kopuşu yansıtan en iyi ayna da dinleyicilerimizin<br />yüzleridir. Etkileyen gücümüzü, söylediklerimizi dinleyicilerimizin<br />bizimle paylaşıp paylaşmadığını bu aynada görebiliriz.<br />İçtenlik, doğruluk, nesnellik, yalınlık, canlılık gibi niteliklerin yanı<br />sıra gülmece ya da eski deyişle, mizah duygusu da sağlam bir<br />kişiliğin belirleyici yönlerindendir. Konuşmamıza yumuşaklık, esneklik<br />kazandırma, renklilik ve tazelik vermede bu duygunun önemli bir<br />katkısı olabilir. Konuşmamızın akışı içinde zaman zaman bu<br />duygudan yararlanma, dinleyicilerimizi gerginlikten kurtarır. Onların<br />ilgilerini toplar. Ancak bu, ileride de değineceğimiz gibi işlevsel bir<br />özellik taşımalıdır.<br />Düşünsel Olgunluk: Etkili bir konuşmacı, öncelikle üzerinde<br />konuşacağı konu üzerinde düşünsel bir olgunluğa kavuşmuş<br />olmalıdır. Bu kitap boyunca sık sık değineceğimiz gibi belli bir bilgi<br />birikiminden yoksunsak, söyleyeceğimiz söz yoksa, konuşma<br />sanatının kurallarını, ilkelerini ne denli iyi bilirsek bilelim yine de etkili<br />ve güzel konuşamayız. Düşünsel olgunluğumuz da bilgi<br />dağarcığımızın zenginliğine bağlıdır. Konumuzu seçmeden, konunun<br />geliştirilmesinde kullanacağımız verileri açıklamada göstereceğimiz<br />başarı, düşünsel olgunluğumuz ve bilgi dağarcığımızın zenginliğiyle<br />orantılıdır.<br />Bilgi dağarcığımız, salt öğrenim yoluyla edindiklerimizden<br />oluşmaz. Gözlemlerimiz, yaşantılarımız, kısaca edintilerimizin<br />tümüdür bu dağarcık. Ancak her konu, özel bilgiler gerektirir. Bu da<br />bizi, araştırmaya, okumaya yöneltir. Bu nokta üzerinde bundan<br />sonraki bölümde ayrıntılı bir biçimde duracağız.<br />Konuşma Yönteminde Ustalık: Etkili ve güzel konuşma,<br />konuşma sanatının ilkelerini tanımayı, bunları konuşma süresi içinde<br />uygulamayı gerektirir. Konuşmacı olarak bu ilkeleri tanıyacak,<br />konuşmamızı bunların kılavuzluğunda hazırlayacağız. Her konuşma,<br />özellikle halk ya da belli bir topluluk önünde yapılan konuşmalar,<br />belirli aşamalardan geçerek hazırlanır. Her aşamada yapmamız,<br />uymamız gereken işler, kurallar vardır. Örneğin, konumuzu seçme,<br />amacımızı belirleme, amacımız doğrultusunda bilgi toplama, bilgileri<br />düzenleme, konuşmamızı sunma gibi... Bundan sonraki bölümde<br />bunları ayrı ayrı ele alacağız. İyi bir konuşmacı, bu noktalarda belirli<br />becerileri kazanmış olan kişidir.<br />43<br />Buraya değin söylediklerimiz, konuşmayı etkileyen etkenler<br />üzerinde birtakım kuramsal öğütler ve saptamalardır. Önemli olan,<br />bunları işe, uygulamaya dönüştürmektir. Daha doğrusu, alışkanlık<br />durumuna getirmektir. Bu da güzel ve etkili konuşmanın ilkelerini,<br />kurallarını tanımayı aşan bir iştir. Tek başına tanımak yeterli<br />değildir. Tanıdığımız bu kuralları, ilkeleri uygulayamazsak bunlar,<br />birer süs bilgi olmaktan öteye geçemez.<br />Konuşmayı etkileyen etkenlerle ilgili olarak söylediklerimiz,<br />güzel ve etkili bir konuşmanın ilkeleri diye gösterdiklerimiz<br />gerçekte bugüne değin yapılmış birtakım denemelerin ürünüdür.<br />Yine, bunlar, başarılı ve başarısız konuşmaların<br />değerlendirilmelerinden, eleştirilerinden çıkarılmış sonuçlardır.<br />Bize geçmişin bir mirasıdır. Bu mirastan yararlanmamız, bizi<br />başarısızlığa düşmekten kurtarır.<br />3. Etkili Konuşmada Dikkat Edilmesi Gereken Konular<br />a. Yüz Yüze Konuşma<br />“İnsan beyni doğduğunuz andan itibaren çalışmaya başlar ve<br />toplum karşısında konuşmaya kalktığınız ana kadar durmaz.”<br />George Jessel<br />Er ya da geç bir topluluk karşısında konuşmak zorunda<br />kalacaksınız. Hele ordudaysanız bu kaçınılmazdır, engel olma<br />olasılığınız düşüktür ve konumunuz yükseldikçe de kaçınılmaz<br />olacaktır. Bu durum sizi düşündürüyor ve sıkıntıya sokuyorsa yalnız<br />değilsiniz. Araştırmalara göre çoğu insan, topluluk karşısında<br />konuşmayı ölüm korkusundan sonra ikinci sıraya koyar.<br />Deneyimsizseniz; bu bölümdeki konuşma ipuçları ve esasları, size bu<br />konuda yardımcı olacaktır. Başarılı bir konuşmacıysanız, bu bölümü<br />tekrarlama açısından gözden geçirin ya da atlayın.<br />Hedeflerinizden biri, konuşma düşüncenizi geliştirmek olmalıdır.<br />Olumlu düşünün ve mükemmel olmak üzerine değil gelişmek üzerine<br />odaklanın. Konuşma da dinleme gibi bir beceridir; bir kere temelini<br />kaptığınız zaman geri kalanı; uygulama güzelleştirme ve tarzdır. İlk<br />hatalarınızdan utanabilirsiniz; fakat yaşamaya devam edersiniz.<br />Çoğumuz konuşmacı olmayabiliriz; fakat temel ölçütleri öğrenirsek<br />hepimiz daha etkili konuşabiliriz. Mümkünse çevrenizdeki başarılı<br />insanlardan konuşma ipuçlarını öğreniniz. Zaten başarılı bir<br />konuşmacıysanız bildiklerinizi diğerleriyle paylaşın. Herkes nesnel ve<br />zamanında geri besleme alırsa konuşmasını geliştirebilir.<br />44<br />b. Her Şey Konuşma Tarzında Başlar<br />1) Sözlü İletişim<br />Bilginizi ve düşüncelerinizi iletmek için sesinizi nasıl etkili<br />kullanırsınız? Konuşma hızında, ses tonunda, vurgulamada, durmada<br />ve sesinizin diğer etkenlerinde kontrolünüz vardır. O zaman<br />sunumunuzun ilginç olması için sesinizi kullanın. Ne demek<br />istediğimizi anlamak için bu bölümü dikkatli okuyun.<br />Konuşma Hızı (Oran / Ritim)<br />Her konuşmaya uyan bir konuşma hızı yoktur. Yine de<br />unutmayın, insanlar bir dakikada konuşulan 120 sözcüğün 4 - 5 katı<br />daha hızlı dinleyebilir. Bu yüzden çok yavaş konuşursanız, sizin<br />konuşmanızdan daha hızlı bilgi alan birinin dikkatini ve ilgisini<br />kaybedebilirsiniz. Diğer taraftan, her zaman aynı konuşma hızını<br />kullanmak istemeyebilirsiniz. Sunumunuz esnasında neye vurgu<br />yapmak istiyorsanız orada ses seviyenizi yükseltin.<br />Ses Seviyesi / Gürültü<br />Ses seviyesi konuşmanıza vurgu yapabileceğiniz başka bir<br />sözlü tekniktir. Mümkünse odayı hangi ses seviyesi kullanacağınıza<br />dair kontrol edin ve unutmayın ki kalabalık ortamlar sesi yutar. Seyyar<br />mikrofon, özellikle büyük salonlarda, alçak sesli konuşmacılar için iyi<br />bir çözümdür. Bir noktaya vurgu yapmak için sesinizi alçaltın veya<br />yükseltin. Sesinizi alçaltmanız ve yumuşatmanız, vurgu yapmak için<br />daha etkili bir yoldur.<br />Vurgu / Ayar<br />Vurguyu etkili kullanmak için bir müzisyenin yeteneklerini pratik<br />yapmanız gerekir. Vurgu, ses perdesindeki notaların kullanımıdır.<br />Sizin için uygun bir ses seviyesinden başlayın ve daha sonra vurgu<br />için sesinizi alçaltın veya yükseltin, bunu da sesli - sessiz harflerdeki,<br />sözcüklerdeki ve cümlelerdeki vurgulara dikkat ederek yapınız.<br />Konuşmanızdaki “kesinlik” ifadelerinde yüksekten alçağa, şüphe<br />ifadelerinde ise “alçaktan yükseğe” tonlama kullanın. Tonlamadaki bu<br />değişiklikler konuşmanızı tekdüzelikten kurtarır ve dinleyicinin ilgisini<br />toplar.<br />Durak / Nefes Kontrolü<br />Duraklar size nefes alma, dinleyicilere de sizin düşüncelerinizi<br />anlama fırsatı verir. Asla acele etmeyin. Ara sıra durun ki izleyici ne<br />demek istediğinizi anlasın. Burada önemli soru, nerede duracağınızdır.<br />45<br />Konuşmadaki duruşlar, yazıdaki noktalamalar gibidir. Kısa<br />duruşlar cümledeki iki ayrı noktayı, uzun duruşlar da cümlenin bittiğini<br />anlatır. Aynı zamanda uzun duruşlar da bir düşünceden diğer<br />düşünceye geçerken kullanılabilir. Bu duruşlar size uzun gelebilir;<br />fakat genelde sizin düşündüğünüzden çok daha kısadır.<br />Dinleyicileriniz de bundan memnun olacaktır. Fakat konuşmanızı<br />gereğinden çok duraklamalarla da bölük pörçük bir hâle getirmeyin!<br />Telaffuz ve Türkçe<br />Telaffuzunuz Türkçeye olan hâkimiyetinizi gösterir. Söyleyiş,<br />sözcükleri anlaşılır bir şekilde ifade etme sanatıdır. Telaffuz ise<br />sözcükleri doğru söyleme sanatıdır. Düşüncelerinizi iyi ifade<br />edebilirsiniz; fakat yine de sözcükleri yanlış telaffuz edebilirsiniz. Ne<br />yazık ki çoğu insan sözcük telaffuzunu veya yanlış telaffuzu zekânızla<br />doğru orantılı düşünecektir. Kendinizi dinleyin, sözcüklerinizi<br />netleştirin ve dilinizi anlaşılabilir ve izleyicilere uygun hâle getirin.<br />Telaffuzdan emin değilseniz, işinize başlamadan önce sözlüğe<br />bakınız. Ayrıca İnternetteki bazı sözlüklerden de sözcüğü telaffuzuyla<br />dinleyebilirsiniz.<br />Uzunluk / Zamanlama<br />Sunuculuk öğretmenlerinin “zamanlama” konusu üzerinde<br />neden çok durduğunu hiç merak ettiniz mi? Çünkü sunumun<br />uzunluğu çok önemlidir. Askerî ortamda düşüncelerinizi kısa ve etkili<br />ifade etmelisiniz. Sözlü iletişimde ana kural konuşmayı kısa ve hoş<br />tutmaktır. Gereksiz yere vaktini alan birini hoş görecek çok az kişi<br />vardır. Konuşmadan önce elinizdeki malzemeyi toplayın. Ne<br />söylemek istediğinizi bilin. Aklınızın bir köşesinde her zaman<br />amacınızı ve izleyicinizi tutarak konuşun. Konuşma yaparken sesinizi<br />kontrol etme ve yönetmek için gerekli noktalara değindik. Bu<br />tavsiyelerimize uyarsanız herkesin imreneceği bir “radyo sunucusu”<br />sesine sahip olursunuz. Fakat hepsi bu kadar değil. Toplum içinde<br />konuşmak için sesinizi yönetmekten daha fazlasını yapmalısınız.<br />Jestlerinizi, mimiklerinizi, hareketlerinizi heyecanınızı kontrol altına<br />almalısınız.<br />2) Sözsüz İletişim<br />“İlk izlenimi vermek için ikinci bir şansın yoktur.”<br />Birçok çalışma göstermiştir ki insanlar sözlü olarak anlatılanların<br />%10’unu hatırlarlar. İlk izlenim ise daha çok sözsüz iletişime bağlıdır.<br />Sözsüz iletişimin unsurları kıyafetiniz, kendinizi nasıl taşıdığınız,<br />mimikleriniz ve diğer beden dilleridir. Karşılaşacağınız en büyük sorun<br />endişeleriniz olacaktır. Bu yüzden sahne korkusunu üzerinizden<br />46<br />atmaya hazır olun. Sahne korkusu, yanlış yönlendirilmiş enerjimizden<br />başka bir şey değildir; hissettiğimiz endişe veya heyecan başkalarının<br />göreceği bir şekilde ortaya çıkar. Çoğunuz çok güzel bir sunumun<br />sadece heyecanı kontrol edememekten dolayı kötü bir sunuma<br />dönüşmesine şahit olmuşsunuzdur. Aşağıda, sahne korkusunu<br />yenebilmeniz ve en iyi adımı atabilmeniz için size bir kontrol listesi<br />verilmiştir. En azından bu ipuçları ile izleyicilerinizi aldatabilirsiniz.<br />Unutmayın; heyecandan tamamen kurtulmak imkânsızdır. Fakat<br />heyecanınızın mesajınızı etkilemesini engelleyebilirsiniz.<br />Terli Eller Korkusunu Yenmek<br />- İzleyicilerinizi çözümleyin: Dinleme özellikleri, gereksinimleri,<br />davranışları ve eğitim geçmişleri... Bu sizin bilinmeyen sebepsiz<br />korkunuzu yenmenizi sağlayacaktır.<br />- Konuşma yaptığınız yeri kontrol edin. Gelecek izleyiciyi alacak<br />kapasitede mi?<br />- Tahtası var mı? Görsel yardımcılarınızı kullanabileceğiniz yer<br />var mı? Masalar, sandalyeler, havalandırma, ışık, kalemler, kâğıt,<br />telefonlar, fazladan projeksiyon lambası, vb... Bu yardımcılar düzgün<br />çalışıyor mu?<br />- Uygulama! Uygulama! Uygulama! Teyp, kamera, uzun ayna,<br />hatta arkadaşlarınızı kullanarak uygulama yapın. Ofiste veya başka<br />bir yerde “kuru geçiş” yapmayı deneyin. Uygulama her şeydir.<br />- Konuya girişinizi ve ana meseleye geçişinizi unutmayın. Bu<br />size her zaman ilk ve en zor anlarda yardımcı olacaktır.<br />- Her zaman güler yüzlü ve olumlu olun. İzleyicileriniz sizden<br />başarmanızı bekliyor.<br />- Endişelerinizi ve heyecanınızı içinizde saklayın. Hataları siz<br />söylemedikten sonra dinleyiciler anlamayacaktır.<br />- Sahneye çıkmadan hemen önce kısa bir yürüyüş yapın ki bir<br />miktar enerjinizi alsın.<br />- Mesajı verin. Dikkatleri mesajın üstüne çekin, kendi üzerinize<br />değil.<br />- Göz temasında bulunun ve geri besleme alın. İzleyicinizle<br />oynayın. İzleyicileriniz onlara konuştuğunuzu ve baktığınızı bilsinler.<br />Bu onların dikkatini çekecektir. Sadece notlarınıza bakarsanız<br />izleyicilerin ilgisini kaybedersiniz. Onların uyuduklarını bilmezseniz,<br />onları uyandıramazsınız!<br />47<br />- Konuşmacıların seviyesine uygun dil kullanın. Kısaltmalar<br />kullanın ve cümleleri kısa tutun. Soyut ve karmaşık meseleleri<br />anlatıyorsanız anahtar sözcükler üzerinde durun ve ayrıntılı, özel<br />örneklerle açıklayın.<br />- Sunumunuzu gazete kupürü, karikatür, müzik, uygun ve ilgili<br />sözler kullanarak zenginleştirin.<br />- Enerji fazlalığınızı doğal yollarla harcayın. Yüz ifadeleriyle,<br />jestlerle, yürüyerek ve parmaklarınızı kürsüye veya sandalyeye<br />bastırarak yüz ifadenizi, ellerinizi ve kollarınızı konuşmanızı etkili<br />kılmak amacıyla kullanın; ama kesinlikle aşırıya kaçmayın. Geri<br />yaslanmak, vücudu ileri itmek veya sağa sola yatmak ya da ayakları<br />bükmek enerjiyi atmak için geçerli bir davranış tarzı değildir. Bu<br />endişe verici durumlarla ilgili daha fazla bilgiyi yeri geldiğinde<br />vereceğiz.<br />- İyi görünmek, özgüven oluşturur ve izleyicilere karşı kredinizi<br />artırır. Saç tıraşına ihtiyacınız var mı? Üniformanız ütülü mü?<br />Rütbeleriniz ve isimliğiniz düzgün olarak takılmış mı? Düğmeler takılı<br />mı? Ayakkabılar boyalı mı? Dik, uyanık ve sakin misiniz? Unutmayın,<br />dağınık bir üniforma ve şaşkın davranışlar, dağınık ve şaşkın bir<br />konuşmacı demektir. Adil veya değil; ama izleyicinin beyni böyle<br />çalışır. Hepimiz doğal birer eleştirmeniz!<br />Garip Davranışlar<br />Endişeyle ilgili son birkaç söz daha. Göz önünde olduğumuzda<br />çoğumuzun yaygın olarak kullandığı garip davranışları olur. Burada<br />önemli olan kendi garip davranışlarımızı bilmek ve bunlarda aşırıya<br />kaçmamaktır. Her zaman kendinizi kontrol ediniz ve geri besleme<br />alınız. Zaman içinde bunu sanata çevireceksiniz. Biz aşağıya birkaç<br />tanesini çıkardık. Bunlardan hangisi size uyuyor?<br />- Filika: Bu tür konuşmacı kendisini, canını kurtaracakmış gibi<br />sahneye veya kürsüye bağlayan kişidir. En büyük korkusu, önünde<br />kendisini güven ve huzur içinde hissettiği tahtayı terk etmektir; bu<br />yüzden de ümitsizce iki eliyle kürsüye sarılır. Bu konuşmacı için<br />sahnede yürümek düşünülemez bile.<br />- İncir yaprağı: Bu konuşmacı yukarıdaki durumdan biraz<br />kurtulup ara sıra izleyici önünde tur atan kişidir, fakat ellerini ne<br />yapması gerektiğini hâlâ bilmez. Bu konuşmacı hızla, filika olan<br />kürsüye dönmek ister; ama onun yerine sabit duran kollarında incir<br />yaprağı gibi bir el diğerinin üzerindedir ve eller dinlenmededir. Bu<br />resmi canlandırabildiniz mi?<br />48<br />- EI yıkayanlar: Bunlar, tüm heyecanını elinde tutan<br />konuşmacılardır. Bunlar konuşurken ellerini yıkarlar da yıkarlar. Tüm<br />bu sürtünme sonunda ellerinde ısıdan dolayı yara olacağını<br />sanırsınız; fakat onlara bir şey olmaz! Onların bu davranışına<br />odaklanır, asıl konuşmayı kaçırırsınız.<br />- Kafesteki kaplan: Bu konuşmacıları dinlemek tenis maçı<br />izlemek gibidir. Bu konuşmacılar sahnenin bir tarafından diğer<br />tarafına volta atarlar, nabızlarını ölçmek için bile durmazlar. O kadar<br />çok enerji harcarlar ki sunumları bedensel bir çalışma olarak<br />adlandırılabilir. Bu tekniği el yıkamayla birleştirirlerse kalori<br />harcamaları çok daha fazla olur.<br />- Sallananlar: Sallananlar, özgürlüklerine kavuşmak isteyen<br />kaplanlar gibidir. Sahne korkusunun en yüksek basamaklarını<br />yaşamışlardır ve onlarda artık terleme ve ağız kuruluğu yoktur. Onlar<br />sadece sahnede konuşamama ve ayakta sabit duramama sorunu<br />yaşarlar. Konuşma deneyimleri onları eğitmiştir; fakat bu sanatı<br />istenilen rahat konuşma noktasına kadar getirmemiştir. İki türü vardır:<br />İleri - geri ve sağa - sola.<br />- Cep düşkünleri: Evet, kurallara uymuyor belki; ama bu türler<br />kesinlikle ceplerini diktirmelidirler. Çünkü ne zaman konuşmaya<br />başlarlarsa, akşam yediklerinden çocukluklarına kadar her şeyi<br />anlatırlar. Bu türler ümitsizce, el yıkayanlar veya incir yaprağı grubuna<br />dâhil olmak istemediklerinden ellerini ceplerine hapsederler. Bu<br />hareketin seyirciyi kızdırıp dikkatlerini dağıtacağını unuturlar. Bu<br />konuşmacılar ellerinde bir şey tutmanın onları “el yıkayanlar” grubuna<br />dâhil etmeyeceğine inanırlar.<br />- Kalemle oynayanlar: Bu konuşmacılar cep düşkünlerine<br />benzerler. Elleriyle bir şey yapıyor olmak zorundadırlar. Bütün<br />kalemler ve benzer nesneler bu konuşmacı sunumunu yapmak için<br />ayağa kalkmadan önce kürsüden kaldırılmalıdır. Kendilerini<br />ellerindeki bir kalemle oynamak zorunda hissederler ve bu da<br />genellikle izleyiciden iyi puan almaz.<br />Bu hareketler kendi başlarına bir konuşmacının başarısızlığına<br />sebep olmaz; fakat aşırıya kaçarsa sorun oluşturabilirler. İzleyiciler<br />konuşmacıyı dinlemek yerine onun hareketlerine takılabilir. Bir kez<br />daha belirtelim, bu tarz hareketleri herkes bir veya birkaç kez yapar.<br />Davranışlarınızdan haberdar olun, onları kontrol edin ve onların<br />sürekli davranışlarınız olmasına ve mesajınızın etkisini azaltmasına<br />izin vermeyin.<br />49<br />4. Konuşma Biçimi: Doğaçlama, Hazırlıklı ve Yazılı Metin<br />Sözlü iletinizi ulaştırma biçimi, hazırlanmanız gereken<br />zamandan, iletinin doğasına kadar birçok etkenden etkilenebilir.<br />Genel olarak kullanılan yapılar aşağıda ifade edilmiştir:<br />Doğaçlama: Doğaçlama, bir soruyu yanıtlanırken veya<br />sahneye çıkmak zorunda olduğumuz zamanki konuşmadır. Haberimiz<br />olmadan birkaç dakikalığına yaptığımız konuşma şeklidir. Bu işi çok<br />iyi başarabilmeniz için öz güveninizin çok yüksek, konuya<br />hâkimiyetimizin çok iyi ve ayaklarınız üzerinde düşünebilme<br />yeteneğinizin olması gerekir. Mükemmel bir konuşmacı, sözlü<br />iletişimde en yüksek noktaya ulaşmış kişidir.<br />Hazırlıklı Konuşma: Bu tür konuşmalar hazırlanmaya fırsat<br />bulduğumuz zaman yaptığımız konuşma tarzlarıdır. Çoğu askerî<br />konuşma bu şekilde yapılır. Bu, bir şeyler yazıp ezberlememiz<br />anlamına gelmez; fakat genellikle iyi bir planlama ve ön hazırlık<br />gerektirir. Anlık ve doğal olarak, konuşma esnasında özel sözcük ve<br />kalıplar kullanılır.<br />Yazılı Metinden Konuşma: Bu tür konuşmalar kesinlikle her<br />sözcüğün mükemmel olması gerektiği yerlerde kullanılır. Bu tür bir<br />konuşmayı yapabilmek için söylenecek her şeyin çok iyi belirlenmesi<br />ve kelimesi kelimesine bir hazırlık yapılması gerekir. Daha çok üst<br />düzey toplantılarda, çok karmaşık ve tartışmacı bir dil kullanılacağı<br />zaman kullanılır. Aynı zamanda senede birkaç kere yapılması<br />gereken rutin brifingler için ya da çok resmî kutlamalarda (emeklilik<br />veya madalya törenleri gibi) yapılır. Yazılı metin ile konuşma<br />yapmanın avantajları şöyledir:<br />- Temel konunun atlanmayacağını garanti eder.<br />- Hazırlıksız bir konuşmada olabilecek hatalar bu konuşma<br />türünde olmaz.<br />- Gerekliyse kesin tanımı ve tam cümleyi verir.<br />- Fazla yoğun hazırlanmadan ve prova yapmadan, konuya hâkim<br />olmayan bir personelin de böyle “konser ve brifing” verebilmesini sağlar.<br />UYARI: Yazılı bir metinden konuşma brifinge tat katar mı?<br />Kesinlikle hayır. Yetenekli bir konuşmacı değilseniz ve sözcükleri<br />olduğu gibi okuyorsanız bu kesinlikle çok sıkıcı olur. Konuşmacılar<br />genellikle uyaranlardan yoksun, göz kontağı kurmadan ellerindeki<br />metni alıp kürsünün arkasına geçerler. İzleyiciler sizin konuşma<br />metninin arkasına saklandığınızı ve kesinlikle hiçbir şey bilmediğiniz<br />bir konu hakkında konuştuğunuzu düşünürler. Ayrıca dinleyicilerinizi<br />50<br />bilirsiniz. Sizin okuduğunuz bu metni kendilerinin de okuyabileceğini<br />düşünürler. Bir konuşma metnini düzgün okuyabilmiş ve bittiğinde<br />hâlâ izleyicilerinizle doğrudan gözle iletişim kurabiliyorsanız başarılı<br />bir konuşmacısınız demektir.<br />İyi bir konuşma ve güzel bir hazırlık için bazı temel esaslar<br />şöyledir:<br />- Brifingi hazırlamak:<br />Okunması kolay, en az 12 puntodan oluşan bir metni sanki<br />konuşuyormuş gibi yazınız.<br />Hazırladığınız sayfanın sadece üstten 2 / 3’üne yazınız ki<br />gözleriniz aşağıya düşüp de izleyicilerinizle göz kontağınız kopmasın.<br />Boşlukları iki veya üç yapınız ve kesinlikle satır sonunda bir sözcüğü<br />veya sayfa sonunda bir tümceyi bölmeyiniz.<br />Sayfayı kalın harflerle numaralandırınız.<br />Vurgu yapmak istediğiniz sözcüğün altını çiziniz ve uzun bir<br />duruş yapmak istediğiniz yeri işaretleyiniz.<br />Görsel yardımcıları kullanacağınız yerleri belirleyiniz ve<br />işaretleyiniz.<br />- Uygulama yapınız.<br />- Yazıyı tekrar tekrar neredeyse ezberleyinceye kadar okuyunuz.<br />- Ses, göz teması ve vurguları kullanınız.<br />- Söylenmesi zor sözcüklerden ve uzun cümlelerden kaçınınız.<br />- Cümlelerinizi bitirirken ve duygusal bir şeyler söylerken<br />izleyicilerinize bakınız.<br />- EI hareketlerini kullanmayınız ve heyecanınızı yenmek için<br />uğraşta bulununuz.<br />- Görsel yardımcıları kullanınız.<br />- Öz güvenle bitiriniz.<br />- Neden okumayı tercih ettiğinizi kesinlikle belirtmeyiniz. Güzel<br />hazırlanmışsanız fark edilmeyecektir.<br />- Esnek olunuz. Gerektiğinde bazı yerleri de konuşma esnasında<br />kaldırabilirsiniz.<br />“Sonuç olarak” cümlesinden sonra konuşmanızı kesinlikle<br />uzatmayınız.<br />51<br />Sonuç bölümünde konuşmanıza yeni bilgiler eklemeyiniz.<br />Üç sunum şeklini de (doğaçlama, hazırlıklı ve yazılı metinden)<br />iyi kullanan birisi her zaman çok kıskanılır. Konuşmacı olarak bilgili,<br />güvenli olarak görülürler; çünkü ev ödevlerini çok iyi yapmışlardır.<br />Konularında uzman olabilirler ve düşüncelerini açık ve net bir şekilde<br />dinleyicilerine aktarabilirler. Sunumlarını iyi araştırmış, iyi<br />hazırlanmışlardır. Konuşmadan önce kesinlikle çok dikkatli düşünürler<br />ve her zaman ana düşüncelerini ortaya koyar, ne söylenmesi<br />gerekiyorsa onu söylerler. En önemlisi susacakları zamanı bilirler.<br />Hazırlanmanın, pratik yapmanın ve çalışmanın yerini tutacak başka<br />bir şey yoktur. Hazırlanmaya vaktiniz varsa kesinlikle hazırlanınız.<br />5. Konuşma Türleri<br />Yapılışlarına ve yapılarına göre konuşmaları iki ana türde<br />toplayabiliriz: Hazırlıklı konuşmalar, hazırlıksız konuşmalar. Hazırlıklı<br />konuşmada bildiğimiz gibi, konumuzu önceden seçiyor, amacımızı<br />belirliyor, bilgi topluyor, topladığımız bilgileri düzenliyor, sonra da<br />bunları konuşma metnine dönüştürüyoruz. Başka bir deyişle, ne<br />söyleyeceğimizi, nerede söyleyeceğimizi, kimlere söyleyeceğimizi<br />biliyoruz önceden. Oysa, kimi durumlarda böyle bir ön hazırlık<br />yapmadan konuşmak zorunda kalabiliriz. Diyelim ki bir anma ya da bir<br />okulun bitirme törenine katılmış olabiliriz. Bizden de o anda bir<br />konuşma yapmamızı isteyebilirler. Yapacağımız konuşma içimizden<br />geldiği gibi olacaktır. Bir de günlük, yani karşılıklı konuşmalarımız<br />vardır. Bunların tümünü burada ele alacak değiliz. Başlıcalarını genel<br />çizgileriyle belirtmekle yetineceğiz.<br />Konuşmaları belirli türler içinde toplarken onların amacını,<br />yapılış biçimlerini, oluşumunu göz önünde bulunduruyoruz. Yoksa<br />bunlar kesin çizgilerle birbirinden ayrılmaz. Dahası yer yer birbirleriyle<br />de kesişirler. Bu ayırmada konuşmanın işlevini de bir ölçüt olarak<br />alabiliriz. Amaç, işlev, yapılış yönünden başlıca konuşma biçimlerini<br />belirli adlar altında toplayabiliriz:<br />a. Günlük Konuşmalar<br />Evde, yolda, sokakta, okulda, iş yerinde, kahvede veya parkta<br />kısaca günlük yaşamın her kesiminde arkadaşlarımızla ve<br />çevremizdeki diğer insanlarla karşılaşır, merhabalaşır, selamlaşıp<br />esenleşerek şuradan buradan konuşuruz. Bu konuşma, öteki<br />konuşma biçimlerine göre yaşamımızda daha çok yer tutar. Belli bir<br />amaca yönelik olanları da vardır olmayanları da vardır.<br />1) Gelişigüzel Konuşma ve Söyleşmeler: Bu, tanıdıklarımız,<br />eş ve dostlarımızla olduğu gibi herhangi bir ortamda yeni tanıştığımız<br />52<br />kişilerle de dereden tepeden, şuradan buradan, daldan dala atlayarak<br />yaptığımız konuşma biçimidir. Adlandırmamızdan da anlaşılacağı gibi<br />öyle önceden amacı belirlenmez, özel bir hazırlık gerektirmez.<br />Kuşkusuz özel bir hazırlık gerektirmez ama yine de uymak ya da<br />izlemek zorunda olduğumuz kimi ilkeleri vardır. Şöyle ki bu tür<br />konuşmalar gelişigüzel biçimde başlar; ama daldan dala atlanarak<br />değişik konuların kapısını çalarız. Sanattan siyasete değin bin bir<br />türlü konuyu gelişigüzel konuşuruz. Söyleşi havası içinde şurasından<br />burasından irdelenir.<br />Gelişigüzel konuşma ya da söyleşmelerde kendimizi<br />dinletebilmek için dinlemeyi bilmeliyiz. Karşımızdakine saygı ile<br />davranmalı, içten olmalıyız. Bu tür konuşmaları ballandıran bu<br />içtenliktir. İçtenliğin yanı sıra şu noktaları da aklımızda tutmalıyız:<br />- Konuşurken kendimizden çok söz etmemeli, “ben şöyleyim,<br />ben böyleyim” cümlelerinden sakınmalıyız.<br />- Hep kendimiz konuşmamalı, karşımızdakine de konuşma<br />olanağı vermeliyiz.<br />- Karşımızdakinin sözünü ağzından almamalı, konuşmasını<br />kesmemeliyiz.<br />- Çevremizdekileri ya da karşımızdakini incitici, kaba, argo<br />sözcük ve deyimleri kullanmaktan kaçınmalıyız.<br />- Sesimizi, ses tonumuzu iyi ayarlamalı bağırarak konuşmaktan<br />çekinmeliyiz. Bunun gibi duygu, düşünce ve yaşantılarımızı anlatırken<br />her türlü abartıdan özellikle kaçınmalıyız .<br />- İki kişi konuşuyorsa konuşmaya katılmanın uygun zamanını<br />beklemeliyiz. Bu da karşımızdakilerin konuştukları konuda<br />düşüncelerimizi, görüşlerimizi sormalarıyla ortaya çıkar.<br />2) Görüşmeler (Mülakatlar): Görüşme, günlük konuşmaların<br />bir amaca yönelik özel bir türüdür. Görüşmelerin hangi amaçla<br />yapılacağını, görüşmeden önce ne gibi bir ön hazırlık yapmamız<br />gerektiğini daha önceki bölümlerde kısaca belirtmiştik. Yapacağımız<br />görüşmenin verimli ve başarılı olması, kimi noktalara uymamızla<br />gerçekleşir. Önce kiminle görüşeceğimizi kararlaştırmalı,<br />görüşeceğimiz kimseyle nerede ve ne zaman, hangi konuda<br />görüşeceğimizi belirtmeli, gerekli hazırlıkları yapmalıyız. Bu konudaki<br />yayınları olanaklar ölçüsünde gözden geçirmeliyiz. Ne soracağımızı<br />saptamalı, her soruyla neyi öğrenmek istediğimizi açık seçik<br />saptamalıyız. Soruları sorarken aldığımız yanıtlara göre gerekirse<br />yeni sorular sorabilmeliyiz.<br />53<br />3) Öğretici ve Tartışmacı Boyutlu Konuşmalar: Dinleyici ya<br />da konuşmacı olarak katıldığımız konuşmaların büyük bir bölümü de<br />öğretici ve tartışmacı boyutlar taşır. Bir gerçeği öğretme, bir düşünce<br />ya da bilgiyi yayma doğrultusunda olabileceği gibi kimi gerçekleri<br />ortaya çıkarma, yerleşik kanı ve düşünceleri değiştirme yönünde de<br />olabilir. Bunların başlıcalarını ana noktalarıyla tanıyalım:<br />a) Rapor ve Konferanslar: Bizi konuşmaya iten temel<br />amaçlardan biri de öğretme, bir düşünceyi, bir duygu ya da yaşam<br />gerçeğini karşımızdakilerle paylaşma isteğiydi. İşte bir düşünceyi, bir<br />duyguyu, bir insan ya da toplum gerçeğini dinleyicilere açıklama,<br />onları bilgiyle donatma ereğiyle yaptığımız konuşmalar, rapor ve<br />konferans adıyla adlandırılır.<br />Bu tür konuşmalarda başarı sağlama ne için, kimin için<br />konuşacağımızı bilmeye bağlıdır. Dinleyicilerimizin düzeyini, onların<br />hangi türden bilgiye gereksinim duyup duymadığını bilmeyi gerektirir.<br />Bu bağlamda değişik rapor türlerinden söz edebiliriz. Söz gelişi bir<br />öğretmenin sınıfında verdiği ders, bir tür sözlü rapordur. Amaç,<br />öğrencilerin bilgi dağarcığını zenginleştirme, bilgi düzeyini<br />yükseltmedir. Bunun gibi, bir şirket ya da derneğin sorumlu yöneticisi,<br />dernek ya da şirketin siyasetini belirleyecek yönetim kuruluna rapor<br />verir. Bu durumda onları kolayca karar alıp uygulayacak bilgiyle<br />donatır. Bazen de bir kurum ya da kuruluşun danışmanı değişik soru<br />ve sorunlar üzerine rapor düzenler, ilgililere sunar.<br />İyi bir rapor, bilgileri tam, açık ve aydınlık, ilgi çekici bir biçimde<br />yansıtmalıdır. Bunun için de daha önceki bölümlerde değindiğimiz bir<br />konuşma metninin hazırlanmasında uyulacak kurallara bağlı<br />kalınmalıdır. Sorun sınırlandırılarak ele alınmalı, açık ve anlaşılır<br />biçimde bölümlere ayrılmalı, öne sürülen düşünceler ve iletilecek<br />bilgiler genellemelerden uzak, özel ve somut biçimde yansıtılmalı,<br />ana ve yardımcı noktaları içeren bir cümle planı hazırlanmalı,<br />hazırlanan plan açıklama, betimleme ve öyküleme yollarından<br />yararlanılarak hazırlanmalıdır.<br />Raporlar gibi konferanslar da öğretici, açıklayıcı amaca<br />yöneliktir. Konferans; sanat, bilim, eğitim, teknoloji, uzay çalışmaları,<br />insan ilişkileri, uluslararası ilişkiler gibi değişik alanlardan seçilecek bir<br />konu üzerinde konuşmaktır. Konferansta o sorunla ilgili değişik<br />boyutlar, gelişmeler, sorunu çözüme götürecek öneriler, açıklamalar<br />bir bütünlük oluşturacak yönde ele alınır.<br />Konferansçı, alanında tanınmış uzman kişidir. İyi bir<br />konuşmacının daha önceki bölümlerde belirttiğimiz niteliklerini taşır.<br />54<br />Alanındaki gelişme ve değişmeleri yakından izleyen, bilgi düzeyine<br />güvenilen kimsedir.<br />Konferanslarda konuşmacı, dinleyicilerin yüreklerinden çok<br />kafalarına seslenmeyi amaçlar. Coşkulandırmayı, duyguları<br />devindirme yerine bilgilendirmeyi, öğrenmeye karşı güdülemeyi<br />düşünür. Konferansını da bu doğrultuda düzenler. Konferans<br />metinlerindeki dilin ağırbaşlı olması, terimsel bir doku taşıması,<br />duygusallıktan uzak olması da bundandır işte.<br />b) Söylevler: Bu tür konuşmalar da öğretici bir boyut taşır.<br />Ancak konferans niteliği taşımaz. Buradaki öğretmenin amacı, bilgileri<br />zenginleştirme değil, duyguları devindirme, dinleyenlerin duygu ve<br />davranışlarını belirli bir amaç doğrultusunda etkilemedir.<br />Konuşmacının amacı, dinleyicilerinin yüreklerinde titreşimler yaratma,<br />onların duygu evrenlerini kamçılamadır. Bunu yaparken ister istemez<br />kimi şeyleri de öğretecektir. Ancak bu, kupkuru bir öğrenme değildir.<br />İşte söylevin konferanstan ayrıldığı nokta burada başlar. O,<br />dinleyicisinin saIt kendi gibi düşünmesiyle yetinmez, kendisi gibi<br />duymasını, davranmasını da ister. Bunun için de onların düş gücünü<br />devindirmeyi, bu gücü kamçılamayı amaçlar. Söylevin söz ve cümle<br />örgüsünü, konferansınkinden ayıran yön de buradan gelir. Bu,<br />vurgulamaya çalıştığımız gibi dinleyicilerin düş ve imgeleme güçlerini<br />devindirmeye yönelik bir söylem biçimidir.<br />c) Kümesel Konuşmalar: Bu tür konuşmalar büyük ölçüde<br />tartışmaya dayanan konuşma türleridir. Çünkü karşılıklı<br />konuşmalarınızda ve bir topluluk karşısında yaptığımız konuşmalarda<br />sık sık başvurduğumuz bir konuşma biçimi de tartışmadır.<br />Tartışmalara genellikle karşımızdakilerin kanılarını değiştirmek, onları<br />doğruluğuna ve gerçekliğine inandığımız düşüncelere ulaştırmak için<br />girişiriz.<br />Uygulamada değişik biçimleri vardır tartışmanın. Söz gelimi, bir<br />yargı üzerinde iki kişi tartışır. Buna özel tartışma denir. Bunun gibi bir<br />topluluk karşısında, bir küme içinde tartışırız. Buna da küme<br />tartışması adı verilir. Küme tartışmaları da bugün, değişik adlar<br />altında uygulanmaktadır. Örneğin, “paneI”, “forum”, “açık oturum”<br />gibi... Biçimi ne olursa olsun, sağlıklı bir tartışmanın oluşması için<br />tartışmayı oluşturan kimi noktaları çok iyi bilmemiz gerekir.<br />Tartışmanın ilk adımı, ortaya bir önerinin atılmasıdır. Bu,<br />dinleyicimizin ya da karşımızdakilerin kabul etmesi için öne<br />sürdüğümüz yargıdır. Bu yargı, olumlu ya da olumsuz olabilir. Ancak<br />ister olumlu ister olumsuz, önerimizin kimi nitelikleri taşıması gerekir.<br />Bir kez önerimiz tek yönlü olmalı, tartışmayı değişik yönlere<br />55<br />sürükleyecek nitelik taşımamalıdır. Belli bir düşünceyi yansıtmalı,<br />tartışma noktası açıkça belli olmalıdır. Hemen belirtelim ki öneri<br />olarak öne sürdüğümüz yargılar, çok kez karmaşık bir nitelik taşır.<br />Örneğin, “Bu gül kırmızıdır.” yargısını eIe alalım. Bu yalın yargının<br />bile iki boyutu vardır: “Bu güldür.”ve “Bu kırmızıdır.” Ancak burada<br />tartışılacak olan kırmızılıktır.<br />Tartışmanın başarılı olması için önce öne sürdüğümüz önerinin,<br />başka bir deyişle, tartışılacak düşüncenin açık seçik olması gerekir.<br />Açık bir öneri, söylemek istediklerimizi tam karşılayandır. Daha önceki<br />bölümlerde de zaman zaman belirttiğimiz gibi açıklık, sözcüklerin<br />seçimi, cümledeki yeri, onlara yüklenecek anlamla ilgili bir durumdur.<br />Anlamsa kolayca sınırlandırılıp belirtilemez. Nesnel kavramlarda bile<br />böyledir. Bu durum, kavramların ve anlamlarının kişiden kişiye<br />değişmesi, soyut konularda “güzel, çirkin, doğru” gibi kavramlarda<br />daha da belirginleşir. Bu yüzden tartışmayı olumlu biçimde<br />yürütmenin yolu, sözcüklere ve terimlere belirgin anlamlar yükleyerek<br />sözcükleri kullanmaktır.<br />Tartışmada öneri ortaya atıldıktan sonra ikinci adım onu<br />kanıtlamaktır. Bu da kanıtlarımızı iyi seçmeyi gerektirir. Genellikle iki<br />türlü kanıttan yararlanırız: Gerçek ve kanı. Gerçek; gözlenen,<br />deneylerle doğrulanabilen olgu ve düşüncelerdir. Söylediklerimizi<br />gerçeklere yaslama, karşımızdakilerin kanı ve düşüncelerini değiştirir.<br />Kanı ise kişiden kişiye değişen, değişik yorumlara açık olan yargı ve<br />düşüncelerdir. Salt kanılara dayanan bir tartışma, ereğine ulaşmaz.<br />Tartıştığımız konuda öne sürdüğümüz öneriyi inandırıcı<br />kılmanın bir başka yolu da tanık göstermedir. Tanık göstereceğimiz<br />kimse, tartıştığımız alanda tanınmış, yetke sahibi biri olmalıdır.<br />Yetkelik, genellikle bir kimsenin belli bir alandaki başarısına dayanır.<br />Söz gelimi, zengin bir tüccar, para kazanmanın yolunu, ünlü bir<br />ressam resim yapmanın tekniğini, tanınmış bir güreşçinin de güreşin<br />yolunu yordamını çok iyi bildiği varsayılır. Çünkü başarı, başarıyı<br />kazanmış kişiye karşı bizde güven duygusu yaratmıştır. Böylece onun<br />sözlerini daha inandırıcı buluruz. Bu nedenle üzerinde tartıştığımız<br />konuda tanınmış kimselerin adını anarak, sözlerini ve düşüncelerini<br />kendi söyleyeceklerimize destek olarak seçme, söylediklerimizin<br />inandırıcılığını artırır.<br />Tartışmaya dayalı kümesel konuşmalar biçimsel yönden büyük<br />ölçüde birbirini andırır. Bunların kimi yönleri ortaktır. Ancak amaç,<br />tartışmaya katılanların sayısı, dinleyicilerin durumu gibi yönlerden<br />aralarında küçük ayrımlar da yok değildir. İşte bu ayrımları göz<br />önünde bulundurarak konuşma alanında çalışan uzmanlar bunları da<br />türlendiriyorlar. Kümesel konuşmaların başlıcaları şunlardır:<br />56<br />(1) Panel: Bir sorunu ortaya koyma, o sorunun çözümü<br />konusunda değişik görüşler öne sürmeye dayanan bir küme<br />tartışmasıdır. Panele katılan konuşmacı sayısı dört sekiz kişi arasında<br />değişir. Dinleyicilerin tam karşısına düşecek yüksekçe bir yerde, bir<br />masa etrafında yarım ay biçiminde oturulur. Panel başkanı<br />(konuşmaya katılanlardan biri) konuşmayı açar; dinleyicilere panelin<br />konusunu, nasıl bir yol izleneceğini, panele kimlerin konuşmacı olarak<br />katıldığını söyler. Sonra da konuyu açmaya, sorunu belirlemeye<br />yönelik soruları sırayla sormaya başlar.<br />Her konuşmacı, soruyla ilgili görüşlerini ortaya koyar. Kuşkusuz<br />görüşlerin birbiriyle örtüşmesi beklenemez. Ancak konuşmacıların<br />değişik yaklaşımlar içinde de olsa bir düşünce alışverişi içinde<br />olduklarını unutmamaları gerekir. Konuşmacılar görüşlerini söyleyip<br />bitirdikten sonra dinleyiciler de konuşmacılara soru yöneltip kendi<br />düşüncelerini açıklayabilirler. Ne var ki bu soru ve açıklamaların<br />konuya yönelik olması, kısa ve özlü bir nitelik taşıması gerekir.<br />Dinleyiciler de soru ve açıklamalarını bitirdikten sonra başkan,<br />söylenenleri derleyip toparlar; özetleyerek paneli bağlar.<br />(2) Sempozyum: Sempozyum, sayısı üç beş kişi arasında<br />değişen bir konuşmacı kümesinin belli bir dinleyici topluluğu önünde<br />herhangi bir sorunla ilgili önceden hazırladıkları kısa konuşmaları<br />sunma işidir. Panelden ayrıldığı yön, bir küme tartışması olmaktan<br />çok, halk önünde yapılan birer konuşmalar toplamı olmasıdır. Amacı<br />da dinleyicileri coşkulandırma, duygu ve davranışlarını etkileme değil,<br />onları bilgilendirmedir. Bir konuda değişik konuşmacıların neler<br />düşündüklerini görüp öğrenmeleridir. Sempozyum, üzerinde<br />konuşulacak sorunun ortaya konmasıyla başlar. Konuşmacılar için en<br />sağlıklı yol, sorunu bir bütün olarak ele almaları, görüşlerini bir bütün<br />olarak yansıtmalarıdır. Sorunu değişik boyutlarıyla ele alma, bunlara<br />yeri geldikçe açıklama getirme, konuşmayı etkisiz kılar.<br />Sempozyum yöneticisi, konuşmacıları tanıtır; tartışılacak<br />sorunun önemini birkaç tümceyle vurgular. Konuşmacılar, konuşma<br />sıralarını bitirince de dinleyicilerin sorularını yanıtlar.<br />(3) Açık Oturum: Değişik görüşler taşıyan küçük bir konuşmacı<br />kümesinin (üç beş kişi) belli bir konuda ve dinleyiciler önünde<br />tartışmasıdır. Üzerinde tartışılacak konu; bilim, sanat, siyaset,<br />toplumsal sorunlarla ilgili olabilir. Kimi zaman da bu tür açık<br />oturumlar, radyoda ve televizyonlarda düzenlenir. Açık oturum<br />başkanı, önce açık oturumun konusunu dinleyicilere açıklar, açık<br />oturumun nasıl bir yolla gerçekleştirileceğini belirtir; sonra da açık<br />oturuma konuşmacı olarak katılanları tanıtır. Sırayla konuşmacılara<br />57<br />söz verir. Açık oturumu yöneten kişinin konuşmacılara eşit süreyle<br />söz vermesi, gerekmedikçe konuşmanın akışını kesmemesi gerekir.<br />Süreyi iyi ayarlaması, konuşmacılara ayrılan süreyi iyi<br />değerlendirmesi; açık oturumun sonunda, üzerinde tartışılan sorunun<br />hangi yönlerinde ortak görüşlere varıldığı, hangi yönlerinde<br />varılmadığını belirtmesi zorunludur.<br />(4) Münazara: Ortaya atılan bir savın doğru ya da yanlış<br />olduğunu bir dinleyici topluluğu önünde tartışmadır. Diyelim ki ortaya<br />şöyle bir sav atılıyor: Kadınlar çalışmalı mı çalışmamalı mı? Savın<br />olumlu yönünü bir küme, olumsuz yönünü de bir küme tartışıyor.<br />Ancak kümeyi oluşturan konuşmacıların tümünün konuşmacı olması<br />gerekmez. İçlerinden birini seçerler. Seçilen sözcülere sırasıyla söz<br />verilir. Kimi zaman da takım olarak münazara yapılır. Takımı<br />oluşturan üyeler kendi aralarında görev bölümü yaparlar. Sorunun<br />hangi yönünü tartışacaklarsa o yönü belli açılardan bölüşürler.<br />Bir zamanlar öğrencilerin konuşma gücünü geliştirme yönünden<br />okullarda sık sık münazara yapılırdı. Münazara, bir düşünme ve<br />konuşma sporu olarak ele alınmalıdır. Yanlışı doğru diye<br />benimsetme, yaşamın akışına ters düşen konuları tartıştırma<br />münazaranın zararlı yanları olarak söylenebilir.<br />(5) Forum: Kümesel tartışma ya da konuşmaların bir türü de<br />forumdur. Sözcük kökensel yönden eski Roma’ya değin uzanır.<br />Forum; halkın toplandığı, toplumsal sorunların tartışıldığı yer<br />anlamına gelir. Kimi sorunların irdelenerek karara bağlandığı toplantı<br />anlamında da kullanılmıştır. Günümüzde de bu anlamını<br />korumaktadır. Bir sorunun dinleyicilerin daha etkin olduğu, sorular<br />sorup görüş belirttiği bir toplantıda tartışılmasıdır. Foruma katılacak<br />konuşmacı sayısı konunun ve sorunun özelliğine göre beş yedi<br />arasında olabilir. Forumu yönetecek kişinin sorumluluğu büyüktür.<br />Konuşmanın akışını ve sözün ipini avucunda tutacak, konuşma<br />inceliklerini iyi bilen biri olmalıdır. Konuşmacılara soracağı soruları<br />ustalıkla dengelemeli, konuşmacıların konu dışına çıkmasına,<br />gereksiz laf kalabalığına ve konuyu boğuntuya getirmemelerine özen<br />göstermelidir.<br />Kümesel tartışmaların hemen tümü (panel, sempozyum, açık<br />oturum) bir dinleyici topluluğu gerektirir. Bu topluluğun salt<br />konuşmacılara bakan, onları izleyip onaylayan, edilgen kimseler<br />olması beklenemez. Beklenen, dinleyicilerin de tartışmalara<br />katılmasıdır. Bunun için de öteki kümesel konuşmalarda olduğu gibi,<br />forumdan sonra da bir sorular ve yanıtlar süresi ayrılmalıdır. Sorular<br />yazılı veya sözlü olarak sorulabilir. Bunu forumu yönetecek kişi,<br />ortama göre belirler.<br />58<br />Tartışmamızın konusu ve türü ne olursa olsun, tartışmayı<br />sağlıklı bir biçimde yürütmek için kimi noktalara uymalıyız. Bu<br />noktalar, tartışmayı başıboşluktan kurtarır, tartışmanın azarak başka<br />alanlara kaymasını önler. Uymamız gereken bu noktaları şöylece<br />toplayabiliriz:<br />- Sesimizi iyi ayarlamalı, bizi dinleyen ya da izleyenlerin<br />duyabileceği bir sesle konuşmalıyız.<br />- Karşı çıktığımız, benimsemediğimiz ya da değiştirilmesini<br />istediğimiz durum, yargı, düşünce ve önerilerin üzerinde durmalı;<br />bunları öne sürenlerin kişiliği ile oynamamalıyız.<br />- Sert ve kırıcı bir dil kullanmaktan kaçınmalı, hoşgörülü<br />olmalıyız. Düşünceye saygı, başarılı bir tartışmanın can damarıdır.<br />- İçten davranmalı, karşımızdakilere tepeden bakmamalıyız.<br />İçtenlik, soğukkanlılık, alçakgönüllülük başarılı bir tartışmacının en<br />önemli niteliklerindendir.<br />- Karşımızdakiler konuşurken onları dikkatle izlemeli, not almalı,<br />başka şeylerle uğraşmamalıyız.<br />- Başka tartışmacılarca öne sürülen düşünceleri ya da konuşma<br />sırasında daha önce belirttiğimiz düşünceleri yinelemekten<br />kaçınmalıyız.<br />- Konu dışına çıkmaktan, konuyu çarpıtıp başka alanlara<br />kaydırmaktan sakınmalıyız.<br />- Öbür tartışmacıların sözlerini kesmemeli, söylediklerimiz<br />eleştiriye uğramışsa, tartışma yöneticisinden söz alarak<br />söyleyeceklerimizi söylemeliyiz.<br />b. Özel Durumlar İçin Özel Konuşmalar<br />Bir topluluk karşısında konuşmalarımız nasıl değişik biçimler ve<br />özellikler taşıyorsa, kimi özel durumlarda yapacağımız konuşmalar da<br />o durumu içinde barındıran özel nitelikler taşır. Bu demek değildir ki<br />özel durumlarda yapılacak konuşmalar konuşma ediminin dışında,<br />genel anlamda konuşmalarımızın dokusundan ve örgüsünden farklı<br />bir özellik taşır. Elbette bunlar da konuşmanın dokusu ve örgüsüne<br />uygun olarak gerçekleşecektir. Ancak özel durumlar olduğundan,<br />söylemsel yönden kimi ayrılıkları vardır.<br />1) Tanıtmalar: Bir dinleyici topluluğuna bir konuşmacıyı tanıtma<br />görevi bize verilebilir ya da böyle bir görevi yerine getirme durumu ile<br />karşı karşıya gelebiliriz. Tanıtma böyle bir durumda yapacağımız<br />59<br />konuşmanın adıdır. Konuşmamızın doğru, ilgi çekici olabilmesi,<br />konuşmacıyla dinleyicisi arasında bir yakınlık oluşturmamız, kimi<br />bilgiler edinmemize bağlıdır. Olanağı varsa tanıtacağımız kişiyle, onu<br />tanıyanlarla konuşmalıyız. Yaşam öyküsüyle ilgili bilgiler toplamalıyız.<br />Onun nasıl biri olduğunu aydınlatacak, dinleyicilerinin kafasında<br />somutlaştıracak bilgilerle konuşmamızı donatmalıyız.<br />2) Karşılama ve Uğurlamalar: Bir kurum ya da kuruluşta kimi<br />konukları karşılama, bunları gezdirip uğurlama görevini üstlenebiliriz.<br />Bu durumda kısa da olsa konuklara “Hoş geldiniz.” ya da “Güle güle.”<br />anlamı içeren konuşmalar yaparız. Konuşmamızın konukları<br />hoşlandıracak, rahatlatacak bir havası olmalı. Onları ağırlamaktan,<br />aramızda görmekten duyduğumuz memnuniyeti dile getirmeliyiz.<br />Konuşmamız, bu tür konuşmaların beylik kalıplarını kullanma yerine,<br />duygularımızı içtenlikle dile getiren, karşıladığımız ya da<br />uğurladığımız kişilerin değerini belirten noktalar içermelidir.<br />3) Anmalar ve Yıl Dönümleri: Önemli kişilerin doğum ve ölüm<br />günlerini anma, belirli olayların yıl dönümlerini kutlama törenlerinde<br />yapacağımız konuşmalar bu türdendir. Örneğin, her 10 Kasımda<br />Atatürk’ü anarız. Bunun gibi, 19 Mayıs, 29 Ekim, 23 Nisan günlerinde<br />de kutlama törenleri düzenleriz. Konuşmamızın kuru olmaması<br />birtakım gerçekleri yineleyen bir kusur taşımaması için<br />dinleyicilerimizi coşkulandıracak yollara başvurmalıyız.<br />Yukarıdaki örnekler, daha da çoğaltılabilir. Ölümlerde bir dost<br />ve arkadaşımızın mezarı başında, yakınlarımızın nişan ve düğün<br />törenlerinde konuşmamız gerekebilir. Her durumun gerektirdiği uygun<br />sözleri seçebilme, basmakalıp olanlardan kaçınma, içtenlikli olma, bu<br />tür özel durum konuşmalarında dikkat edeceğimiz noktalardır.<br />B. Yazma<br />1. Yazının Önemi<br />Söz yazıdan eskidir; ancak sözün bir duyguyu, bir düşünceyi<br />yaymadaki gücü sınırlıdır. Duygu ve düşüncelerimizin kalıcılığını da<br />sağlayan yazı; duygu, düşünce ve isteklerimizin yayılmasına,<br />iletilmesine de yardımcı olur.<br />Çok eski çağlarda insanlar yasalarını, inançlarını, efsanelerini,<br />anılarını, kitaplarda değil, belleklerinde saklamak zorundaydı.<br />Anlaşmak için her toplum, birbirinden farklı sistemler geliştirmek<br />durumunda kalıyordu. Kültürel değerler ağızdan ağza, kulaktan<br />kulağa geçerken eklemeler yapılıyor, unutulanlar oluyordu. İşte<br />yazının bulunuşu her şeyden önce insanoğlunun unutma zayıflığına<br />60<br />karşı en kesin çare oldu. Yazının en büyük görevi; düşünceyi kalıcı<br />kılması, taşıması ve yaymasıdır.<br />Uygarlığın simgesi olan yazının bulunuşu ile:<br />- Bilgi, duygu, düşünce ve isteklerin tam olarak saklanması ve<br />aktarılması mümkün olmuştur.<br />- İnsanın düşüncesi gelişmiş, yeni boyutlar kazanmıştır.<br />- İletişim kolaylaşmış, duygu ve düşünce alışverişi hızlanmıştır.<br />- Düşünce ve sanat ürünlerinin hazırlanması ve yayılması<br />hızlanmıştır.<br />- Kitabın doğuşuna temel hazırlanmıştır.<br />- Kalem, kâğıt, mürekkep gibi yazı malzemeleri, matbaanın<br />bulunması gibi gelişmeler yazıyla koşut bir gelişme izlemiştir.<br />2. Doğru ve Güzel Yazmanın Önemi<br />Buraya kadar uygarlığın anahtarı kabul edilen yazının tanımı,<br />önemi, bulunuşu ve tarihî gelişimi üzerinde durduk. İnsanlar yazının<br />önemini her dönemde kabul etmişler ve ondan, doğru ve güzel<br />yazarak yararlanmaya çalışmışlardır. Hepimizin bir tablo olabilecek<br />kadar güzel yazı yazması elbette beklenemez. Ama yazı yazmanın<br />da bir sanat olduğunu, tablo olabilecek nitelikte güzel yazılar<br />yazıldığını da unutmayalım.<br />“Çok yazı yaza yaza yazım bozuldu.” şeklindeki savunmalar<br />artık inandırıcı değildir. Yazı uzmanları insanın yazısından<br />karakterinin okunabileceğine inanıyorlar, yazının insanın iç dünyasını<br />ele verdiğini ileri sürüyorlar.<br />Günümüzde insanlar arasında doğru ve okunaklı yazı yazan<br />pek az kimse vardır. Yapılan incelemeler yalnızca sıradan insanların<br />değil aydınların da yazılarının giderek bozulduğunu göstermektedir.<br />Güzel bir yazı yazma alışkanlığı kazanan kişiler, düzeni ve<br />disiplini alışkanlık hâline getirir, eğitim yaşamı boyunca ve yaşamın<br />her döneminde başarılı olur.<br />Öyleyse kişinin doğru ve güzel yazmayı öğrenebilmesi için<br />kendisinin de;<br />- Yazı çalışmalarının ilgi çekici ve bilinçli bir çalışma olduğunu<br />bilmesi,<br />- Eleştiriye, kontrole ve teşvike olanak sağladığı için kişilerin<br />ihmalini önlediğine, kötü alışkanlıklarının önüne geçtiğine inanması,<br />61<br />- Yazının, insanın iradesini kuvvetlendirdiğini, kendi kendisini<br />yetiştirmesine katkıda bulunduğunu kavraması,<br />- Yazının bireyler ve kümeler arasında faydalı bir yarışma<br />doğurduğunu, eleştiri ve eleştiriyi iyi karşılama alışkanlığı<br />kazandırdığını kabul etmesi,<br />- İnsanlara sanat zevki ve el becerisi kazandırdığının bilincine<br />varması gerekir.<br />3. Güzel Yazı Yazmanın Altın Kuralları<br />Güzel yazı nasıl yazılır? Bu sorunun cevabını vermek için<br />aşağıdaki kuralları öğrenmek ve bu kuralları uygulamak zorundayız.<br />Her insan değişik yazsa da herkes kendi çapında güzel yazı yazmak<br />ister.<br />a. Yazmaya başlamadan önce neyi, ne için, kime ve ne kadar<br />uzunlukta yazacağımızı düşünmeliyiz. Bazı kimseler çok konuşur,<br />hiçbir şey söylemez. Bazıları da çok yazar, hepsi amaçsız ve<br />faydasızdır.<br />b. Yazdığımız konuyu sevmeliyiz! Konuyu çok iyi tanımalı ve<br />ona sadık kalmalıyız: İlk önce “sorunu” yazmalı, sonra diğer ayrıntıya<br />girmeliyiz.<br />c. Yazmaya başlarken kendimize bir yol haritası çizmeli, konuyu<br />adım adım ele almalıyız. En önemlisi konunun ana hatlarını<br />belirlemeliyiz.<br />ç. Kendimiz için yazmamalı, okuyucuyu düşünerek yani basit ve<br />sade yazmalıyız. Her insan kendi dilini konuşur. Kimi zaman insanlar<br />bilimsel yazar ve kimse bir şey anlayamaz kimi zaman da basit yazar,<br />çok şey anlaşılır. Hepimizin çok sevdiği bir dil vardır. Kullandığımız dil<br />basit, anlaşılır, sade, açık ve yanlış anlaşılmayan bir dil olmalıdır. Bu<br />oldukça zor bir iştir. Schoppenhauer bu zorluğu şöyle<br />tanımlamaktadır: “Hiçbir şey anlamlı düşünceleri herkesin<br />anlayabileceği şekle getirmek kadar zor değildir.”<br />d. Sadece parmaklarımızla yazmamalı, beş duyu organımızın<br />beşini de kullanmalıyız. Yazarken okuyucunun beş duyusunu<br />canlandırmalıyız.<br />e. Yabancı sözcük kullanmamalı, Türkçe yazıyorsak Türkçe<br />yazmalı, Almanca yazıyorsak Almanca yazmalıyız. Kimseye yabancı<br />sözcük bilgimizi kanıtlamak zorunda değiliz.<br />f. Yüklem nesnenin yerine geçmemeli, isim cümleleri yerine fiil<br />cümleleri kullanılmalı, gereksiz açıklamalardan sakınmalıyız. Fiiller<br />62<br />her zaman cümlelerin can damarıdır. Basit, sade, keyifle<br />okunabilecek Türkçe ile yazmayı öğrenmeliyiz.<br />g. Yazdığımız metin akıcı olmalı, yazdığımız okuyucuya keyif<br />vermelidir. Voltaire’in söylediği gibi: “Yazı her çeşit yazılabilir, bir tek<br />sıkıcı yazılamaz!” Yazı okunmak için yazılıyorsa, kendi kendine<br />konuşur gibi yazılmamalıdır. Okuyucunun anlayabileceği biçimde<br />yazılmalıdır.<br />h. Cümlelerimiz metin içinde yerli yerine oturmalı ve aynı zamanda<br />birden çok düşünceyi vermemelidir. Okuyucudan iki veya daha fazla<br />düşünceyi anlaması beklenmemelidir.<br />ı. Paragrafların uzun olmamasına özen göstermeli, okuyucuya<br />düşünme zamanı tanımalıyız.<br />i. Yazılarımızda ne düşünürsek düşünelim, yazdıklarımızı herkes<br />anlayabilmelidir. Açık ve basit bir dille konuşulan veya yazılan hiçbir<br />şey kötü olamaz. Ne zaman ki güzel yazmayı öğrenirsek, o zaman<br />açıkça düşünmeyi ve konuşmayı da öğrenmiş oluruz.<br />4. Güzel Yazı Yazmayı Öğrenmek<br />Okula giden her insan az çok okuma ve yazma öğrenir. Ancak<br />güzel yazabilmek farklı bir olgudur. Yazma sanatını becerebilen<br />insan, ne demek istediğini açık bir dille ifade edebilir ve okuyucusunu<br />ikna etme kabiliyetine sahiptir. Yazmak, doğuştan gelen bir beceri<br />değildir. İnsanlar arasında beceri farkı bulunsa da yazma sanatının<br />tekniğini ve ana hatlarını öğrenmek gerekir.<br />Konuşma sanatı ile yazma sanatı arasındaki farka baktığımızda<br />yazma işinin daha zor bir sanat olduğunu görürüz. Bazı insanlar<br />tanırız, toplumda saatlerce konuşup, gün boyu hiç zorlanmadan<br />herkesi eğlendirebilirler. Bu tür insanların sohbetine doyum olmaz,<br />çünkü çevrelerindeki insanlara çok şey verir, onları hem güldürüp<br />hem de ağlatabilirler.<br />Ne var ki güzel konuşabilen herkesin güzel yazabilme<br />becerisine de doğrudan sahip olması beklenemez. Konuşurken<br />karşımızda bir veya birden fazla insan bulunur ve onların gösterdiği<br />tepkilerinden nasıl konuştuğumuzu fark ederiz. Konuşmamız sıkıcı ise<br />aramızdaki iletişimden bu konuşmanın ne yöne gittiğini anlarız. İlgi<br />çekici bir şeylerden konuşuyorsak, yine aynı şekilde karşımızdaki<br />insanın tepkisinden bunu hemen fark ederiz. Konuşurken sadece<br />sözcükler değil, bakışlarımız, ellerimiz, yüz ifademiz, hareketlerimiz<br />de birlikte konuşur. Konuşma hızımız, vurgulama yöntemimiz, arada<br />nefes almalarımız ve duraksamalarımız hep karşımızdaki insana<br />hitap eder.<br />63<br />Neden konuştuklarımızı yazamayız? Elimize boş bir kâğıt<br />aldığımız zaman veya bilgisayarımızın ekranını açtığımızda,<br />dakikalarca ne yazacağımız ve nasıl başlayacağımız hakkında<br />düşünür dururuz. Sözcükler öyle kolay akmaz, konuşur gibi<br />düşünceler yağmaz. Bazen beynimiz durur gibi olur, kalem tutan<br />elimiz ise sanki bir anda felç olmuş gibi hareket etmez. Neden acaba?<br />Çünkü konuşmayı kesintisiz ve uzun süre deneyerek öğreniyoruz.<br />Yazarken yukarıda sıraladığımız koşullar yoktur. Kendi<br />kendimizle baş başa olduğumuzdan, bize herhangi bir tepki gelmez.<br />Bu bakımdan kullandığımız dilin okuyucuya ne şekilde yansıdığını<br />göremeyiz, sadece kendi yazdıklarımızdan sezinleyebiliriz.<br />Yazma sanatını öğreneceklerin dikkat etmesi gereken en<br />önemli nokta Türkçeye hâkim olabilmeleri ve onu doğru<br />kullanabilmeleridir. Türkçe dünyanın en güzel ve en canlı dillerinden<br />biridir. Bu güzel dili kullanırken coşkulu ve tutkulu olmaya özen<br />göstermeliyiz.<br />Hatasız yazabilmek, etkili yazabilmek değildir. Her yazı yazanın<br />etkili yazabilmeyi öğrenmesi gerekir. Bunu yapabilmek demek, büyük<br />adımlarla yürümek, düşünceleri anlamlı bir biçimde düzene<br />sokabilmek ve doruk noktalara çıkabilmekle olanaklıdır.<br />5. Yazıya Nasıl Başlanmalı?<br />İlk önce yazacağımız konu hakkında fikir sahibi olmanız gerekir.<br />Yani sonra bu konu hakkındaki düşüncelerimizi biçimlendirmelisiniz.<br />Varılan sonuç ile takip eden ana konuya geçiş zemini hazırlayınız.<br />Eski yazarlar genellikle el yazısıyla yazmışlardır. Bu yöntemi<br />kullandıkları için hep yazdıklarının yan taraflarına notlar almışlar,<br />önemsiz yerlerin üzerini çizmişlerdir. Bir yazıya son şeklini vermeden<br />önce üç dört kez denetimden geçirmişlerdir. Bu nedenle yazıları<br />bilgisayara geçirmeden önce kâğıda yazmanın birçok fikrin<br />kaybolmaması açısından önem taşıdığını unutmamak gerekir.<br />Bilgisayar çağında alışkanlık sonucu hemen bilgisayara<br />düşüncelerimizi aktarmayı seçiyoruz. Ancak bazen bir yazıyı tam<br />bitirmek üzereyken aniden hepsini kaybettiğimiz veya bir şeyi sildikten<br />sonra bir daha asla geri getiremediğimiz de olabiliyor.<br />Önemli olan ilk adımların mükemmel olması değil önemli olan<br />iyi bir başlangıç yapabilmektir. Başlangıçta konu tespiti yapmadan<br />hiçbir şey yazılamaz ve hiçbir düşünce üretilemez. Hazırlık<br />yapmadan, not almadan veya herhangi bir konuda birkaç fikir<br />üretmeden de içerik oluşamaz. İçerik oluşturulmadan da bir yazıya<br />biçim verilmez. Yazarken bütün bu adımlar dikkate alınmalıdır.<br />64<br />Yazmak, anlatabilme sanatıdır. Yazı yazan kişi kendisini<br />okuyana öyle anlatmalı ki okuyucu yazılandan bir akıntıda sürüklenir<br />gibi etkilenebilsin.<br />Yazının amacı nedir? Ana konular nelerdir? Öncelikli olarak ana<br />konulardan birincisini ifade ediniz. Ana konuyu destekleyen cümleler<br />yazınız. Gerçekler, görüşler, sayısal değerler gibi örnekler kullanınız.<br />Sonuç olarak, amacı başka sözcüklerle tekrar ifade ediniz. Bunun için<br />ana noktaları tekrar hatırlatmaya ortam hazırlayınız. Son cümle olarak<br />güçlü mantığı olan bir bitiriş yapınız.<br />65<br />DÖRDÜNCÜ BÖLÜM<br />İLETİŞİMİN DESTEK UNSURLARI<br />A. Okuma<br />1. Okumanın Tanımı<br />Okuma, dil kurallarına uyarak yazılı iletişimleri, sözlü iletişim<br />hâline getirmek, kavramak, kıyaslamalar yapmak, yorumlamak, fikir<br />yürütmek ve yargıya varmaktır. Okuma sırasında, okuyanın zihninde<br />okuduğu sözcükler değil sözcüklerin anlamları belirir. Okuma işlemi<br />sürerken hem okuduğumuzun anlamını kavramaya çalışır, doğru<br />okuyup okumadığımıza dikkat eder hem de okuduklarımızın ne<br />oranda gerçeğe uygun olduğunu araştırırız. Demek ki okurken<br />anlamanın yanı sıra kıyaslama, yorumlama ve yargılama da işin içine<br />girmektedir.<br />Bütün yazılı işaretler bir ileti (mesaj), bir anlam taşırlar, bunları<br />kavrayamadıktan sonra, iyi okuma tekniğine sahip olmanın pek yararı<br />yoktur.<br />Özetle okuma, basılı iletileri duyu organları yoluyla algılayıp<br />bunları yorumlama, anlamlandırma amacı ile zihnimizin duyu<br />organlarımızla ortaklaşa yaptığı bir etkinliktir. Okuma işleminde esas<br />amaç, işaretlerden düşüncelere hızla geçmeyi sağlamaktır. Şu hâlde<br />okuma işleminde iki aşama vardır:<br />a. Duyu organları ile basılı harflerin, sözcüklerin veya sayıların<br />tanınması, birbirinden ayırt edilmesi: Göz Etkinliği.<br />b. Beyin etkinliği ile bu görüntülerle konuşulan dilin duyma<br />uyarıları arasında çağrışım yapma: Beyin Etkinliği.<br />Göz etkinliği, okumanın aracı, beyin etkinliği ise amacıdır.<br />Diğer bir tanımla okuma, bireylerin simgesel (sembolik) bilgilerle<br />karşılıklı iletişim bütünü veya yazılı işaretlerden (sembollerden) anlam<br />çıkarma işlemidir. Okuma işlemini, yazılı işaretlerle gerçekleştirilen<br />iletişim yollarından birisi diye tanımlamıştık. İletişim işlemi ise bir<br />kişinin duygu ve düşüncelerini başkalarına çeşitli araçlarla aktarma<br />işlemi olduğuna göre okuma işleminin gerçekleşmesi için aşağıda<br />sayılan unsurların olması gereklidir:<br />1. Simgele (semboller) (okunan metindeki harf, sayı, sözcük,<br />sayı ve sözcük kümeleri),<br />2. Kaynak (haberleşme işleminin kitap, dergi vb. unsurları),<br />3. Alıcı (kaynak ve sembolleri okuyan kişi).<br />66<br />2. Niçin Okuyoruz?<br />Öğrenim yaşamımızda, uğraşı alanlarımızda ve zevk için<br />okumada, okumanın önemli bir nedeni zihnin yetenek ve gücünü,<br />kuvvetli düşüncelere karşı kullanmak suretiyle geliştirmektir. Sürekli<br />olarak bilinçli ve düzenli bir okuma uygulaması ile değişik düşünceleri<br />yargılamada; bunlar üzerinde kurulmuş mantık ve muhakemeyi tespit<br />etmede yetenek kazanılmış olacaktır. Dünyaya bakışımızı okumayla<br />genişletiriz, bilgilerimizi, doğadaki güzelliklerin inceliğini, düşünce<br />çabukluğunu okumayla artırırız. Kültürlü bir insan olmanın en etkili<br />yolu okumaktır. Bireyleri gerçek anlamda okuyan toplumlar ileri, uygar<br />toplum olurlar. “Bilgi çağı” denilen çağa uyum sağlama şansları artar.<br />Her meslek sahibinin, okuduğu ve işittiği düşünceleri tespit etmek ve<br />değerlendirmek için okumada sürekli uygulama yapması gerekir.<br />Çünkü bilgilerimizin % 80’ini okuyarak elde ediyoruz. İnsan zihni bir<br />izlenim deposudur. Bu depo eğitim, öğretim, okuma, gözlem,<br />düşünme ve hayal kurma ile elde ettiğimiz malzeme ile doludur. “Boş<br />çuval dik durmaz.” demiş atalarımız. Bilgi dağarcığı boş, düşünce ve<br />duygu dünyası kısır, hayal ufku dar olan bir insan, bir konu üzerine ne<br />kadar düşünürse düşünsün bir buluş yapamaz.<br />Kısaca okuma:<br />a. Düşünceyi besleyen, geliştiren ana kaynaklardan birisidir.<br />b. Bilgi dağarcığımızı zenginleştirme yollarından birisidir.<br />c. Anlama gücümüzü geliştirmede yararlıdır.<br />Her türlü yazıyı aynı amaçla okumadığımız gibi, aynı tür yazıları<br />da değişik zamanlarda farklı amaçlarla okuyabiliriz. Amacımıza göre,<br />okumanın biçimi değişir:<br />a. Bilgi edinmek ve öğrenmek için okumak.<br />b. Düşünce ufkumuzu genişletmek için okumak.<br />c. Genel kültürümüzü artırmak için okumak.<br />ç. Daha önce öğrenilen bilgileri yinelemek için okumak.<br />d. Boş zamanlarımızı değerlendirmek ve zevk almak için okumak.<br />e. İşimizle ilgili veya herhangi bir konuda araştırma, geliştirme<br />çalışmaları yapmak için okumak.<br />f. Güzel Türkçemizi daha güzel konuşmak için okumak.<br />Bir de daha önemli olanı, “bilgi çağı” dediğimiz çağa uyum<br />sağlayabilmek için okumamız şarttır. Yukarıda sayılan okuma<br />amaçlarını üç kümede özetlersek:<br />67<br />1) Günlük yaşantıdan kopmamak için okumak (kültürel ve<br />magazin türü okumalar).<br />2) Okuma zevkimizi karşılamak için okumak (roman, öykü, tutku<br />alanımıza giren okumalar).<br />3) Mesleğimizle veya okulumuzla ilgili okumalar (ders kitapları,<br />raporlar, araştırma, geliştirme türü okumalar).<br />3. Okumaya Güdüleme<br />Genç okuyucu, okumanın önemini anladığı için değil daha çok<br />kişiliğine ve zihinsel düzeyine uygun güdüler ve ilgiler nedeniyle okur.<br />Bu güdü ve ilgilerin kavranması, öğretmenlerin öğrencilere<br />doğru okuma materyalleri sunarak başarılı genç okuyucular yetiştirme<br />görevini hafifletir. Böylece de başarı yalnızca iyi okuma becerisini<br />değil aynı zamanda okuma ilgisini ömür boyu geliştirmeyi de kapsar.<br />4. Okuyucu Türleri<br />Okuma güdü ve ilgileri yalnızca çeşitli yaş grupları ile değil<br />belirli okuyucu türlerine göre de değişir. Sınıflandırma, okuma<br />tekniklerine ve eğilimlerine ya da belli bir malzeme türünün tercihine<br />göre yapılır. Bu sonuçlar, okumayı güdüleme ve bu alanda alışkanlık<br />oluşturma açısından önem taşıyan yeni bir araştırma alanı olarak<br />kabul edilebilir.<br />a. Romantik tip: Büyüleyiciyi tercih eder. Bu tip çoğunlukla<br />başka çocukların çevresi ile ilgili öykülere ve edebî olmayan eserlere<br />duyarlı olan 9 - 11 yaş çocukları arasında özellikle göze çarpar.<br />b. Gerçekçi tip: Her şeyden önce hayalî kitap adı verilen “Alis<br />Harikalar Ülkesinde”, “Don Kişot”, benzerlerini reddetmesi ile<br />tanınabilir. Peri masalları ve hayalî macera romanlarını sevmez. Bu<br />tür kişiler özellikle ikinci ve dördüncü okuma aşamasının istisnaları<br />olarak belirginleşir.<br />c. Entelektüel tip: Nedenleri araştırır. Her şeyin anlatılmasını<br />ister. Öğretici malzemeden çok hoşlanır. Bu öykünün verdiği dersi<br />veya uygulamadaki yararını arar. Bu nedenle edebî olmayan eserleri<br />tercih eder ve daha erken yaşta öğrenmek ister. Her şeyin ötesinde<br />dördüncü ve beşinci okuma döneminde orta düzeydeki okuyucu<br />arasında kendini gösterir.<br />ç. Estetik tip: Sözcüklerin seslerinden, ritminden ve kafiyesinden,<br />özellikle de şiirden hoşlanır. Şiirleri ezberlemeyi sever. Kitapların “güzel<br />kısımlarını” kopyalar. Çoğu zaman kitapları tekrar okur. Sıklıkla olmasa<br />da her yaş grubunda bulunur.<br />68<br />Bu tipler seyrek olarak “saf” biçimde ortaya çıkarlar.<br />Uygulamada şu veya bu eğitimin egemen olduğu “karışık” tipler yer<br />alır.<br />Bir araştırma projesi, okuma başarısı ve okuma alışkanlıklarının<br />geliştirilmesinde sırasıyla aşağıdaki etkenlerin rolü olduğunu ortaya<br />koymuştur.<br />1) Çocuğun gördüğü kitapların sayısı,<br />2) Dil gelişiminin düzeyi,<br />3) Zekâsı,<br />4) Sosyoekonomik durumu.<br />5. Güdünün Göstergesi Olarak Başlıca Okuma Tipleri<br />Okuyucu türleri okuma güdüleri ile yakından ilişkilidir. Egemen<br />olan güdüye veya okuma amacına göre bu tipler:<br />a. Bilgi verici okuma: Bu yalnızca yetişkinler için geçerlidir.<br />Bilgi verici okumanın başlıca güdüsü yaşama ve dünyaya uyum<br />sağlama ihtiyacıdır.<br />b. Gerçeklerden kaçış okuması: Bu okumanın esası isteklerin<br />gerçekleştirilmesi ihtiyacıdır. Bu tür okuma özellikle çocuklarda<br />yaygındır.<br />c. Edebî okuma: Gerçeğin ötesinde bir arayıştır. “İyi okuyucu”yu<br />düşündüğümüzde, okumayı estetik bir deneyim olarak nitelendiren<br />edebî okuyucu aklımıza gelir.<br />ç. Kavrayıcı okuma: Felsefe ile aynı güdüye sahiptir; bu güdü<br />insanın kendisi, başkaları ve dünya hakkında bilgi edinme ve onları<br />anlama arzusudur. “Kavrayıcı okuma, temelde, büyük ölçüde<br />okuyucunun zihinsel faaliyetlerini, eleştirici açık fikirliliğini ve alma<br />yeteneğini gerektiren soruşturucu okumadır.” Bununla birlikte,<br />kavrayıcı okuma yalnızca felsefe ile sınırlı değildir. Bilimsel kaynaklar,<br />dinî materyal ve yakın edebiyat kadar bir gazetedeki bilgi de<br />düşünmeye yol açabilir.<br />6. Okuma Zevki ve Kişilik<br />Çok okuyarak deneyim kazanırsak, zihindeki bilgi yapıları<br />çeşitlenir ve esnekleşir, elimize aldığımız kitabı kolay anlarız.<br />Söylenenleri ve okunanları kolayca yorumlamayı, anlamayı, daha<br />önce edindiğimiz bilgilere dayanarak sağlarız. Okuma ilk başlarda<br />insanı sıksa bile, yavaş yavaş anlamaya çalışırsak isteğimiz artar.<br />Anlama zevki okumanın anahtarıdır. Anladıkça, okudukça okuma<br />69<br />deneyimi artar. Sözcük dağarcığı zenginleşir, ufkumuz genişler,<br />dikkatimiz yoğunlaşır. Bilgiler çoğaldıkça, çeşitlendikçe ve<br />yapılandıkça düşünceler de esnekleşir, bildiklerimize dayanarak yeni<br />okunanlardan sonuç çıkarma yeteneğimiz artar. Türkçeyi güzel<br />konuşmak her Türk’ün görevi olmalıdır. Akıcı ve etkili konuşmanın<br />ana unsurlarından birisi de etkili ve iyi okuma sanatını bilmektir.<br />İnsanları, bilgisizliğin ve yanlış inançların pençesinden ancak okuma<br />gücü kurtarır. Okuma; davranışlarımızı, duygu ve düşüncelerimizi<br />geniş ölçüde etkiler. Kişiyi günlük yaşamın boğucu ve renksiz<br />havasından uzaklaştırır. Yeni ufuklara yönlendirir. Kültürlü bir insan<br />olmanın, öğrenmenin, en etkili yolu okumaktır. Okuma, insanlığı yüce<br />ülkülere ulaştırmayı sağlayan bir araçtır. Okuma işlemi ile zihinsel<br />eksikliklerimizi ortadan kaldırma şansımız vardır. Türlerine göre ayrım<br />yapacak olursak:<br />- Tarih, insanı bilge kılar.<br />- Şiir, iç zenginliğimizi artırır.<br />- Matematik, titizlik kazandırır.<br />- Doğal bilimler, derinlik kazandırır.<br />- Mantık, söz söyleme sanatını kavrayışı, ayırımları görme<br />yeteneğini geliştirir.<br />- Hukuk, bir konuyu aydınlatmada, başka bir konunun<br />delillerinden yararlanmayı öğretir.<br />7. Okumanın Kuralları ve Okuma ile İlgili Öğütler<br />Hepimizin kendine göre okuma alışkanlıkları vardır. Ancak iyi bir<br />okuyucu olmak için bu alışkanlıklarımızın gözden geçirilmesi<br />gereklidir. Çağımızda yeni eğitimin temel amaçlarından birisi,<br />gençlere bu sanatı öğretmektir.<br />André Maurois, gençler için yazılmış en güzel kitaplardan birisi<br />olan “Yaşama Sanatı” adlı o güzel kitabının bir bölümünü okuma<br />sanatına ayırmıştır. Maurois’ya göre genelde üç tip okuyucu vardır.<br />Birinci tip okuyucular, durmadan okuyan, ne bulursa okuyanlardır:<br />“Bunlar okumakta ne düşünce ne gerçekleri ararlar, ancak dünyayı ve<br />ruhlarını maskeleyen o sözcükler dizisinin peşindedirler. Okuduklarının<br />özünden, ana düşüncesinden pek azını akıllarında tutarlar; bilgi<br />kaynakları arasında hiçbir değerlendirme yapmazlar. Onların yaptığı<br />okuma, tamamen edilgendir; sadece yazılara boyun eğerler,<br />okuduklarını yorumlamazlar, akıllarında bunlara yer açmazlar, bunları<br />sindirmezler.”<br />70<br />İkinci tip okuyucular, zevk için okuyanlardır. Bu daha aktif bir<br />okumadır. “Bu tür okuma meraklısı romanları, güzel ifadeleri ya kendi<br />duygularının uyanışını ve heyecana gelmesini ya da yaşamda<br />bulamadığı serüvenleri aradığı için yani zevki için okur.” İnsan<br />dertlerinin yüzyıllardır aynı kaldığını görmek onu rahatlatır. Bu tür,<br />zevk için okuma, sağlıklı bir okumadır.<br />Üçüncü tip okuma, iş için okumadır. “Bu, bir kitapta belirli<br />bilgileri, ana hatlarını tasarladığı hâlde zihinde bir yapıyı<br />tamamlayabilmek için gereken ham maddeleri bulmak için okuyan<br />adamın okumasıdır.” Bu tip okumaya girişenlerin mutlaka not tutması<br />gerekir.<br />Maurois’ya göre her çalışma gibi, okumanın da kuralları vardır.<br />Bu kurallar, kışın soğuktan korunmak için giydiğimiz kalın kumaştan<br />yapılmış paltolar gibi canımızı sıkabilir; ancak yararlıdır.<br />Birinci kural: Birkaç yazarı ve birkaç konuyu eksiksiz bilmek,<br />birçok yazarı ve birçok konuyu üstünkörü bilmekten daha iyidir: “Bir<br />eserin güzellikleri ilk okuyuşta hiçbir zaman tam olarak anlaşılamaz.<br />Gençlikte, tıpkı yaşamda olduğu gibi, kitapların arasında dost aramak<br />için dolaşmalıdır; ama bu dostlar bulunup seçilip benimsenince<br />onlarla baş başa kalmak gerekir. Montaigne, “Saint - Simon’un,<br />Retz’in, Balzac’ın veya Proust’un yakını olmak, bir yaşamı<br />zenginleştirmeye yeter.” der.<br />İkinci kural: Yaşam, yeterince kısa olduğu ve bütün eserleri<br />okuma imkânı bulunmadığı için eleştiri süzgecinden geçmiş olan baş<br />yapıtları, şaheserleri öncelikle okumak; “Şaheserlerin sayısı zaten o<br />kadar çoktur ki hepsini tanımamıza asla imkân olmayacaktır. Biz de<br />yüzyılların yaptığı seçime güvenelim. Bir insan yanılabilir, bir kuşak<br />yanılabilir, insanlık yanılmaz.” Bu görüşten, sanat kitaplarının<br />seçiminde de bilim kitaplarının seçiminde de yararlanabiliriz.<br />Üçüncü kural: Size seslenen yazarları bulunuz. Sizin<br />yazarlarınızın kimler olduğunu tanımayı öğreniniz. Sizin yazarlarınızın<br />dostlarınızın yazarlarından farklı olduğunu göreceksiniz. Maurois, bu<br />konuda “Edebiyatta da aşkta olduğu gibi başkalarının seçimi insanı<br />şaşırtır.” diyor. Size uygun gelen yazarları bir defa bulduktan sonra,<br />onları kendinize birer düşünce merkezi yapın.<br />Dördüncü kural: “Fırsat buldukça okumamızı güzel bir<br />konserin, soylu bir törenin saygılı ve sessiz havasına büründürmeliyiz.<br />Bir sayfaya göz atmak, telefona yanıt vermek, sonra, aklı başka<br />yerdeyken kitabı tekrar eline almak, sonra ertesi güne kadar bir yere<br />bırakmak, okumak değildir. Gerçek okuyucu, kendisine uzun, yalnızlık<br />71<br />içinde akşamlar hazırlar; çok sevdiği şu yazara, bir kış pazarının<br />öğleden sonrasını ayırır…”<br />Beşinci kural: Kendinizi büyük kitaplara layık hâle getiriniz.<br />“Çünkü, diyor Maurois, onların okunması da tıpkı İspanyol hanları ve<br />aşk gibidir: İnsan ancak kendi getirdiğini bulabilir.” Bugün<br />anlamadığımız bir kitabı pekâlâ, yaşam ve okuma tecrübemiz<br />arttıktan sonra anlayabiliriz.<br />Konuyu yine Maurois’nın şu cümlesiyle bitirelim: “Okuma sanatı,<br />her şeyden önce, yaşamı kitaplarda bulmak ve kitaplar sayesinde onu<br />daha iyi anlamak sanatıdır.”<br />- Sözcükler için değil, düşünceler için okuyun.<br />- Bir amaç için ve öncelikle ana düşünceyi yakalamak için<br />okuyun.<br />- Yüksek sesle okumayı, dudak kıpırdatmayı, içten seslendirmeyi<br />ve mırıltıları, geri dönüşleri, ayrıntılarla uğraşmayı bırakın.<br />- Tüm dikkatinizi anlamak için yoğunlaştırmaya yöneltin.<br />- Yazının iskeletini ya da düzenlenişini tespit edin, yazarın asıl<br />amacını anlamaya çalışın.<br />- Alışılmadık ve anlamı kesinlikle bilinmeyen sözcükleri, önce<br />anlamaya çalışın ve sonra sözlükten bulun, sözlük anlamını yazdıktan<br />sonra okuyun. Bu arada yeni öğrendiğiniz sözcüğü, yüksek sesle<br />tekrarlayıp, bir cümlede ve konuşmalarınızda kullanın.<br />- Çizelge, grafik, resim, istatistik tablosu ve haritaları sakın<br />atlamayın.<br />- Yazarla uyum ve uyumsuzluğa düştüğünüz noktaları belirleyin.<br />- Öğrendikleriniz üzerinde düşünün, yorum yapın, konuşun ve<br />onları uygulamaya çalışın.<br />- Okurken göz sağlığınıza dikkat edin.<br />8. Okuma Yanlışları<br />- Sesli okuma (dudak kıpırdatma, ses tellerini titretme ve içimizden<br />her sözcüğü, hatta her heceyi seslendirme).<br />- Sözcükleri teker teker okuyarak ilerleme.<br />- Geri dönüşler yapma, ayrıntılara takılma.<br />- Edilgen okuma.<br />- “Hızlı okursam anlayamam.” diye şartlanma.<br />72<br />- Göz eğitimsizliği (aktif görme alanından yararlanamama).<br />- Bilgi ve kültür düzeyi eksikliği.<br />- Dil bilgisi ve sözcük dağarcığı yetersizliği.<br />- Kendini okuduğu yazıya yeterince verememe.<br />9. İyi Okuma Konusunda Bazı Öneriler<br />- Göz sağlığınıza dikkat edin. Okuyacağınız yazı ile gözleriniz<br />arasında 30 - 35 cm aralık olsun ve sayfayı kuş bakışı egemen<br />olabileceğiniz bir açı ile tutun.<br />- Işık gözlerinize değil, doğrudan okuduğunuz yazıya gelsin.<br />Parlak kâğıtlardaki yazıları loş, mat kâğıtlardaki yazıları parlak ışıkta<br />okuyun.<br />- Sırtüstü yatarak, yüzüstü uzanarak okumayın. Okuma işlemini<br />dinamik bir oturuşla yapın.<br />- Belleğinizi geliştirmek için bol bol beyin fırtınası yapın.<br />- Kavrama ve anlama yeteneklerinizi geliştirmek için söz<br />dağarcığınızı, bilgi ve kültür düzeyinizi geliştirin.<br />- Zihin ve beden olarak son derece uyanık ve dinamik olarak<br />okuyun. Bütün duygularınızla, okunan yazıya yönelin. Asla dalgın<br />biçimde okumayın.<br />- Elden geldiğince hızlı kavramanın, en iyi kavrama olduğunu<br />aklınızdan çıkarmayın.<br />- Okumalarınızda esnek olun. Her yazıyı aynı hızla okumayın,<br />koşullara göre okuma hızınızda, “esnek okuma, görme, görme / duyma<br />ağırlıklı okuma hızları” uygulayın.<br />- Okuma alıştırmalarınızda, önce kısa ve kolay metinler, sonra<br />zor ve uzun metinlerde uygulamalar yapın.<br />- Okuma olayının, aynı zamanda düşünmek olduğunu unutmayın.<br />- Öğrenme ağırlıklı okuma yaparken dinlenme gereksinimi duyar<br />duymaz, okuma hızınızı düşürün; çünkü, bu durumda ilgi azalacak,<br />aklınız işlevini yerine getiremeyecektir. Bu tür yazıları uygun<br />koşullarda, dingin bir kafayla okuyun.<br />- Ön yargılarınızı atın. Kendi düşüncelerinizi yitirmeksizin,<br />başkalarının düşüncelerine açık olun. Düşüncelerinize ters gelen<br />veya düşüncelerinizi zorlayan metinleri yılmadan, mutlaka bir şeyler<br />öğreneceğim diye okuyun.<br />73<br />- İyi okuyucu etkin olarak okur, ipoteksiz, ön yargısız bir beyinle<br />duruca düşünür.<br />- Okuyacağınız her türlü yazıyı, önce ön okuma ile okuyun. Ana<br />düşünceyi, yazım biçimini, içeriğini, yazarın yazma amacını alın ve<br />zihni canlı, okuma amacını net bir biçimde belirleyerek ve neyi nerede<br />arayacağınızı bilerek okumaya başlayın.<br />- Yazıyı içerik ve dil akıcılığı yönünden, size zor veya kolay<br />gelişine göre, esnek okumayla “göz – akıl” uyumunu sağlayarak<br />okuyun.<br />- Zaman zaman ara verin, okuduklarınızı aklınızdan özetleyin ve<br />tekrar okumaya devam edin. Verilen aralarda, zihninizde kıyaslar ve<br />yorumlar yaparak bilgileri özümlemeye çalışın.<br />- Önemli yerlerin altını çizin, sayfa kenarlarına notlar alın veya<br />kendi yönteminizle hatırlatmalar çıkarın.<br />- Önemli yerlerin önce, ayrıntıların sonra geldiğini unutmayın.<br />- Anlamını bilmediğiniz sözcüklerin, deyimlerin, güçlük çektiğiniz<br />sayı vb. kavramların altını, dikkat çekecek türde çizin; sözlükten,<br />anlamlarını yazacaklarınızı yazın ve okumaya öyle başlayın.<br />- Her okunanı ezberlemeye kalkmayın.<br />- Okuma işlemi bittiği zaman, mutlaka yazılanlarla uyum ya da<br />çelişkide olduğunuz yerleri net olarak belirlemeye çalışın. Kısa kısa<br />notlar alın.<br />10. Hızlı Okuma<br />Hızlı Okuma Nedir?<br />Hızlı ve etkili okuma, geleneksel okuma şeklinin yerine geçen<br />farklı ve çağdaş bir okuma şeklidir.<br />Hızlı okuma, adından da anlaşılacağı gibi normalden daha kısa<br />süre içinde daha çok şey okumak amacıyla yapılan bir okuma<br />türüdür. Bu yönüyle hızlı okumadan bahsedildiği zaman,<br />dinleyenlerde sürekli kuşkuya yol açmaktadır.<br />Hâlbuki hızlı okuma bunların tamamen aksine, dikkatin ve<br />anlama gücünün çok yüksek olduğu, zihnin son derece uyanık<br />bulunduğu, büyük disiplin isteyen bir okuma şeklidir. Örnek olarak,<br />okuma hızını bir katına çıkaran bir okuyucunun anlama hızında<br />ortalama % 12’lik bir artış görülmüştür.<br />2000’li yılların eşiğinde okumanın bir gereksinim olduğu<br />tartışılamaz. Ancak bu hız çağında dakikada 150 - 200 kelime<br />74<br />okuyarak da bir yere varmamızın zor olduğunu kabul etmemiz<br />gerekir. Çok kısa bir örnek ile kaybedilen zamana göz atarsak; 300<br />sayfalık bir kitapta yaklaşık 72.000 kelime vardır. Dakikada 150<br />sözcük okuyan bir kişi bu kitabı 8 saatte; 500 kelime okuyan kişi 2,5<br />saatte; 1000 kelime okuyan bir kişi ise 1 saat 12 dakikada okuyabilir.<br />Unutmamalıyız ki en üstün bilgi alma yolu okumayla<br />yapılmaktadır. Çünkü kişiliğimiz okuduklarımızla oluşmuştur. Bir<br />konferansın, bir plağın, bir radyonun dinleyicisi, bir televizyon veya<br />film seyircisi, konuşmacının (öğretmen, gazete, aktör) saatte ancak<br />9000 sözcük ritimle verebildiği bilgileri, işitme duyusu aracılığıyla<br />saatte 27.000 sözcük olarak alır.<br />Bir metni tam okuyan ortalama okuyucuda, 1’e karşı 3 olarak;<br />bir metni “kaymağını alma” yöntemiyle okuyan okuyucuda ise 1’e<br />karşı 18 ve 200 olarak kendisini gösterir.<br />Kültür alanında da mesleki bilgi alanında da çağımızın insanları<br />olmak istiyorsak, ölünceye dek öğrenci kalmaya mahkûm<br />olduğumuzu kavramalıyız.<br />Okuma öğrenmeyi yüzme öğrenmekle eş değer tutan uzmanlar<br />“Kötü ve zararlı okuma alışkanlığı edinmek, bir gölde kendi kendine<br />yüzme öğrenmekle aynı şey... Nasıl ki tekniklerini öğrenince<br />yorulmadan kolayca, zevkle yüzüyorsanız, zararlı okuma<br />alışkanlıklarından kurtulunca aynı sonuca ulaşıyorsunuz.”<br />demektedirler.<br />Hızlı okuma konusunda zihinlere takılan en önemli soru, anlama<br />oranının düşüp düşmeyeceğidir. Uzmanlar buna “Kesinlikle hayır!”<br />cevabını veriyorlar. Tam tersine hızlı okuma alışkanlığını kazananlar<br />anlama yeteneklerini de geliştiriyorlar. Yapılan çalışmalarda ilk anda<br />% 20’lere düşen anlama oranı, beynin yazıları bir fotoğraf makinesi<br />gibi kaydetme alışkanlığı kazanmasıyla % 100’e ulaşıyor. Doğal<br />olarak hızlı okuma gibi okumanın tümünü anlama yeteneği de<br />insanda zamanla gelişiyor.<br />11. Hızlı Okuma Tekniği İle İlgili Kavramlar<br />Hızlı Okuma: Gözümüzü tembellikten kurtarıp hızlı ve çevik<br />görmeye, görme alanını genişletmeye, okurken göze belli bir ritim<br />kazandırmaya ve bütün bunlara bağlı olarak gözle beyin arasında<br />çabukluk, kavrama, belleme ilişkilerindeki en verimli uyumu<br />sağlamaya yönelik bir dizi teorik anlatım ve uygulamalı çalışmalarla<br />okuma ve anlama düzeyimizi yükseltme tekniğidir.<br />75<br />Görme Alanı: Bir bakışta, bakma noktasının yukarısından,<br />aşağısından, sağından ve solundan görebildiğimiz alan (normal bir<br />insan için 150 derecelik bir açı)dır.<br />Aktif Görme Alanı: Görme açısının sayfa üzerindeki iz düşümü,<br />gözün tam olarak kavrayabildiği sözcük veya sayı kümesi (görme<br />alanımızın içindeki, kavrayabildiğimiz sözcük veya sayı kümesi)dir.<br />Görme Açısı: Göz ile gözün bir bakışta kapsadığı sözcükler ya<br />da sayılar arasındaki açı.<br />Çabukluk: Gözün daha az zamanda enine ve boyuna daha<br />fazla sayı ve harf karakterlerini daha hızlı görmesidir. Sık sık<br />yenilenen bilgilerin sınırsız değeri vardır.<br />Kavrama: Okuduğumuzu, işittiğimizi ve gördüklerimizi algılamak,<br />algıladığımız düşünceler arasında bağlantılar kurmak ve sonuçlar<br />çıkarmaktır.<br />Belleme: Kavranılan bilgilerin karşılaştırmalarla sağlıklı ve<br />kalıcı bir şekilde özümlenmesi, zihnimizde saklanması ve yeri<br />geldiğinde uygulanmasıdır.<br />Görünme Frekansı: Gözümüz satıra sabitleştiğinde<br />gözümüzün satırda görebildiği sayı veya sözcük kümesidir.<br />Seslendirme Uzaklığı: Gözün bir yere sabitleştiğinde<br />görebildiği sayı ya da sözcük kümesinin seslendirilebilen kısmıdır.<br />12. Hızlı Okuma Yöntemleri<br />Göz Devinimlerimiz: Daha hızlı okumak, etkili bir okuyucu<br />olabilmek için gözlerimizle aklımızı birlikte çalışmaya alıştırmamız<br />gerekiyor. Okuma sırasında, gözümüz satırlar üzerinde soldan sağa,<br />sağdan sola, yukarıdan aşağıya (bazen aşağıdan yukarıya) göz<br />sıçramaları ile ilerler. Okuma olayı, işte bu sıçramadaki duraklamalar<br />(saplama) sırasında, yakalayabileceğimiz sözcük kümesini algılayarak,<br />gerçekleştirilir. Bu yüzden hızlı ve usta bir okuyucu olabilmek için, göz<br />sıçramalarını hızlandırmak, duraklama süresini kısaltmak, duraklama<br />süresince çok sayıda sözcük görebilmek (dört beş sözcük) yani<br />görme yelpazemizi genişletmemiz gerekiyor. Bu üç özelliği<br />denetlemek beynin işidir. Zihnimizin denetimi dışında gerçekleşen<br />sıçrama ve duraklamalardan görüş alanına girenleri algılamak<br />olanaksızdır. Öyleyse aklımız sürekli emir veren, kontrol eden ve<br />gönderilenleri algılayacak biçimde hazırlıkta ve işlerlikte olmalıdır.<br />76<br />Sapmalar: Daha çok sayıda sözcük kümesini algılamak için<br />sözcük kümelerinde gözün önce belli bir noktaya sapması, sonra bu<br />saptığı noktanın sağından ve solundan mümkün olduğunca çok<br />sayıda sözcüğü algılaması gerekir.<br />Kolon Okuma: Günümüzde metinler gittikçe daha dar kolonlar<br />hâlinde basılmaktadır. Gazetelerde, dergilerde ve büyük magazinlerde<br />bu kolonlara daha sık rastlanmaktadır. Bu kolonlar, ortalama 5 - 7<br />cm’den meydana gelmektedir. Dar kolonlar büyük bir gidiş gelişi<br />zorunlu kılan geniş satırlardan daha kolay gözden geçirilmektedir.<br />Diğer yandan yukarıdan aşağıya doğru okuma, dikkati daha çok<br />uyarmaktadır. Dar kolonlar genellikle her satırda bir ya da iki sapmayı<br />gerektirdiğinden, ritim konusunda büyük yarar sağlamaktadır.<br />Göz Gezdirme: Görme yelpazeniz genişledikçe metnin<br />bütününü dikkatli bir şekilde görme, düşünceleri yakalama hızına da<br />ulaşırsınız. Etkili okuyucu, metnin özelliklerine göre hızını<br />ayarlayabildiği gibi, her metinle ilgili gereksinim ve amaçlarının farkı<br />olacağını kabul eder. Amacını belirledikten sonra metnin bütününe<br />yönelik yaptığı “göz gezdirme” tekniği ile dikkatli bir okuma yapabilir.<br />Göz gezdirme ile çok yüksek hızlar elde edersiniz. Neye ve nasıl göz<br />gezdireceğimizi iyi belirlersek bu hız kavrayışımızı düşürmez. Göz<br />gezdirme, bir metni okumaya başlamadan önce yapılan “göz atma”<br />dan farklıdır. Göz gezdirmede amacımız belirli olduğu için daha<br />dikkatli bir inceleme yaparız. Okunan metin çok kolaysa ve<br />okuyucunun bildiği bir konuyu içeriyorsa göz gezdirmede yeterli bilgi<br />edinilebilir. Etkili bir göz gezdirme davranışında kişi; metin başlığını,<br />alt başlıkları, giriş ve ilk paragrafı, sonraki paragrafların ilk ve son<br />cümlelerini, numaraları, büyük harfle ya da italik yazılmış yerleri, son<br />paragrafı ve varsa özeti okumalıdır.<br />Esnek Okuma: Okuma yöntemimizi ve hızımızı belirlemede<br />okuma amacımız ve metnin özellikleri önemli rol oynamaktadır. Etkili<br />okumada okuyucu, her durumda uygun okuma tutumunu alabilmelidir.<br />Uygun okuma tutumunu alabilmek, esnek okumayı gerektirir. Eğer<br />günlük yaşamda karşımıza çıkan yeni bilgilerden gereğince ve uygun<br />bir şekilde yararlanmasını bilmezsek, birçok şeyi kaçırır, önemli<br />bilgileri edinemeyiz. Ayrıca daha az zaman ayırarak yapacağımız<br />okumayı, hem daha fazla zaman harcayarak yapar hem de<br />okuduğumuz metinden yeterince doyum alamayız. Oysa okuma hızını<br />ve yöntemini, okuma amacına ve metnin özelliklerine göre<br />ayarlayabilen, yani “esnek okuma” yapabilen bir okuyucu en kısa<br />zamanda, en çok bilgiyi alabilir.<br />77<br />Her gün karşılaştığımız yeni okuma durumlarını incelediğimizde,<br />esnek okumayı daha iyi anlayabiliriz. Okunacak şeyler değişik türde<br />olduğundan, bunları okuma amacımız da değişir. Farklı teknikler<br />kullanırız. Örneğin güne gazete okuyarak başladığınızı düşünelim.<br />Ancak zamanınız sınırlı, derse yetişmek durumundasınız. O zaman<br />sadece başlıklara bakar, ilginizi çeken haberlere de şöyle göz<br />atarsınız. Okula gittiğinizde, derse girmeden önce eğer konu<br />anlatacaksanız, bildiğiniz şeyleri eleyebilmek için göz gezdirirsiniz.<br />Bildiklerinizi atlar yeni bilgileri okursunuz. Öğleden sonra arkadaşınız<br />size bir dergiyi verdi diyelim. İlginç bir makale var mı diye dergiyi<br />tararsınız. İlginizi çeken bir makale bulduğunuzda, yeni bir bilgiye<br />rastlamak için göz atarsınız. Akşam iyi bir film ya da program<br />bulabilmek için gazetelerden programları tararsınız. Yarınki dersinizi<br />hazırlama durumunda ise, metindeki her şeyi okumanız gerekmediği<br />düşüncesinden hareketle kitabınızın o bölümüne göz atar, elde etmek<br />istediğiniz bilgilere göre önemli başlık ve alt başlıkları belirlerseniz.<br />Konusunu ana fikir ve ayrıntılarını araştırır, önemli kısımlar üzerinde<br />daha çok zaman harcayarak, ayrıntılar üzerinde daha hızlı geçerek ya<br />da ayrıntıları atlayarak okumanızı sürdürürsünüz. Gördüğünüz gibi<br />okuduğunuz bu çeşitli türden malzemelerin her birine göre okuma<br />amacınız da farklı olacaktır. Yine malzemenin türüne göre yöntem ve<br />hızınızı da değiştirmeniz gerekecektir. Eğer bunu uygun bir şekilde<br />yapmayı başarırsanız esnek bir okuyucusunuz demektir.<br />Esnek okuyucu, nasıl okuyacağına karar verirken metnin türünü<br />de dikkate alarak zaman zaman teknik değiştirebilir. Metin, açık bir<br />dille yazıldığında ve izlenmesi kolay bir anlatımı olduğunda, hızlı bir<br />okuma yapılabilir. Ancak metin açık bir dille yazılmamışsa ve anlatımı<br />kolayca izlemeye elverişli değilse daha yavaş ve dikkatli bir okuma<br />yapılabilir. Eğer bu şekilde esnek davranamazsak, amacımıza<br />ulaşamadığımız gibi zamanımızı da boşa harcamış oluruz. Esnek<br />okuyucu, okuma yöntemini kararlaştırırken zamanını dikkate alır.<br />Örneğin bir metni ne kadar dikkatli okuması gerekirse gereksin, eğer<br />yeterli zamanı yoksa metnin ya bir kısmını okur, bir kısmına göz atar<br />ya da baştan sona dikkatle göz gezdirir. Ayrıca, eğer o anda fiziksel<br />bir rahatsızlığı varsa, genel düşünceyi anlamak için sadece göz atar.<br />Özetle esnek okuyucu, durumuna göre hızlarını bilen ve uygulayan<br />kişidir.<br />Kavrama ve Sezme: Görme, her sözcüğü anlamanız için yeterli<br />değildir. Görme yeteneği, anlama, görme ve zihin yeteneklerinin<br />birleşimi sonucunda ortaya çıkmaktadır. Bunun sonucunda, yazılı bir<br />sözcüğü görür görmez tahmin ediyor, tamam olmadan biçimini ve<br />diğer özelliklerini tamamlıyor, böylece görüşünüzü kontrol etmiş<br />78<br />oluyorsunuz. Okuma sürecinde, sözcükleri sadece görmek yeterli<br />değildir. Aynı zamanda bir sözcüğü diğerinden ayırmak gerekir.<br />Yazmada ise dil bilgisi ve sözcükleri birleştirmede kullanılan bağlama<br />kuralları etkili olmaktadır. Sonuç olarak okumak, soyut ve göze dayalı<br />anlamlar üretmektir. Bu üretimi sözcüklerin doğru seçimi, sözcüklerin<br />anlamları, tipleri, türleri ve yaptıkları belirlemektedir.<br />İyi bir okuyucu olmak için sizin etkili okumanızı sağlayacak<br />çeşitli teknikler uygulamanız gerekmektedir.<br />Seçici Okuma: Bundan önceki bölümlerde etkili ve hızlı<br />okumayı geliştirmek, okuma verimini artırmak için birtakım yöntemler<br />geliştirdik. Bu aşamadan sonra hedefimiz, okumaya ayırdığımız<br />zamanı daha verimli kullanabilmek, kısa zamanda daha çok bilgi<br />edinebilmektir. Bu hedefe ulaşabilmek, hızlı ve seçici olmayı<br />gerektiriyor. Aslında her okuma da seçici olunmalıdır. Ancak hızlı<br />okurken buna daha çok ihtiyacımız var. Okumada önemli olan,<br />yazarın iletmek istediği mesajı, okuyucunun yazılı sözcükler<br />arasından bulup çıkarmasıdır. Daha önceki bölümlerde, yazarın<br />düşüncesini kavramada etkili olan birtakım etkili okuma tekniklerinden<br />bahsetmiştik. Bu tekniklerde hız, çabukluk, esneklik derecelerine nasıl<br />ulaşacağımız, okumamızı nasıl düzelteceğimiz konularında<br />yoğunlaştık. Ancak bu tür okumalarımızda gözümüz temel olan<br />noktayı, birçok ayrıntıyla birlikte kavrama durumunda kalabiliyordu.<br />“Seçici okuma” adı altında şimdi açıklayacağımız teknikte ise<br />ayrıntıya girmeden, daha az sözcük okuyarak, yazarın düşünce<br />bütünlüğünü yoklamamız hedeflenir. Burada önemli olan herhangi bir<br />metni mikroskopla incelemek değil genel hatlarıyla bilmektir. Bu<br />teknik, kolay okumamıza büyük yarar sağlamakta, bize zaman<br />kazandırmaktadır. Örneğin, on beş dakikada günlük gazeteyi<br />okuyabilmek, üç saatte beş yüz sayfalık bir yapıtta bulunan bilgileri<br />yakalamak gibi...<br />Buraya kadar yapılan açıklamaları özetlemek gerekirse:<br />1. Gözünüzle ve beyninizle okuyun. (Dudaklarınız ve ses<br />telleriniz kımıldamasın.)<br />2. Gözünüzle kelime öbeklerini görmeye çalışın. (birden fazla<br />kelime)<br />3. Okurken yazıya yoğunlaşmaya çalışın. (Geri dönüş yapmayı<br />kendinize yasaklayın.)<br />4. Her kelimeyi okumak yerine, asıl anlamı veren sözcükler<br />üzerinde yoğunlaşıp, gereksiz kelimeler üzerinde durarak bu<br />kelimeleri atmaya çalışın.<br />79<br />5. Kendinizi hızlı okumaya zorlayın.<br />6. Kendinize okurken belli bir süre vererek okuduğunuzu o<br />süre içinde bitirmeye çalışın.<br />7. Fırsat buldukça değişik tipte yazılar okuyun. (Kendinize<br />mutlaka okumak için zaman ayırın.)<br />8. Gereksiz ayrıntılar yerine ana fikir için okuyun. Ana fikri<br />bulmak için;<br />a) Birinci paragrafta yazarın üslubunu çıkarmaya çalışın.<br />b) Ana fikri nereye yazmış olabileceğini düşünün. Her paragrafta<br />bunu bulmaya çalışın.<br />c) Ana fikrin her paragrafta bulunabileceğine dikkat edin.<br />Başlangıçta bunları uygulamanız ve hatta başarmanız size çok güç<br />gelebilir. Ama unutmayın ki bunları başarıp bilginin özüne çok daha<br />pratik, çok daha kısa sürede ulaşabilen insanlar çok sayıdadır. Neden<br />biz de onlardan biri olmayalım? Yapılması gereken tek şey ümidimizi<br />yitirmemektir. İnatla uygulama yapın. Sonucun size adım adım<br />geldiğini göreceksiniz.<br />B. Dinleme<br />1. Etkili Dinleme Stratejileri<br />“Karşınızdakini dinliyor musunuz, yoksa konuşmak için sıra mı<br />bekliyorsunuz?”<br />Schiller<br />Dinleme, daha az saygı gören, daha az dikkat çeken ve ihmal<br />edilen fakat çok önemli bir iletişim aracıdır. Bazılarımız bir sunu için<br />saatlerce hazırlanırız; fakat, hiçbirimiz bir brifingi dinlemek için saatler<br />harcamayız. Çünkü genellikle dinlemeye gereken önemi vermeyiz. Bu<br />arada öncelikle dinlemenin önemini anlatacağız, daha sonra nasıl<br />dinlememiz gerektiğine dair bilgiler vereceğiz.<br />a. Duymayı ve Dinlemeyi Anlama<br />Dinleme sürecini daha iyi anlamak için öncelikle dinleme ile<br />duyma arasındaki farkı belirtelim. Duyuş, kulaklarımız bir sesi<br />algıladığında ve başka bir konuşmacı veya başka bir kaynak<br />tarafından ses iletildiğinde olur. Duyuş olması için sadece bir ses<br />kaynağı ve bunları algılayabilecek kulağa gereksinim vardır.<br />Duymada algılanan sesi çözmek için dikkate gerek yoktur. Her gün<br />yüzlerce ses duyarız, asansördeki fon müziği, bir bilgisayarın<br />uğultusu, dışarıdan geçen araçların sesi, hatta başkası sizi<br />uyarmadan algılamadığınız bir sürü ses...<br />80<br />Dinleme ise bize ne gelmişse onları algılamayı, çözmeyi ve<br />değerlendirmeyi içerir.<br />Dinleme, sadece duymayı içermez; dinleme aynı zamanda<br />dikkat etmeyi ve duyduğunu düşünmeyi de içerir. Dinlerken sesleri<br />duyar aynı zamanda bilinçli olarak da değerlendirirsiniz. Etkili dinleme<br />aktif bir süreçtir ve aktif dinleme de enerji harcamayı, düzgün bir<br />şekilde yanıt vermeyi, değerlendirmeyi ve duyduğunu hatırlama<br />süreçlerini içerir.<br />b. Dinlemenin Önemi<br />Genellikle eğitim süreci içinde dinleme göz önüne alınmasa da<br />aslında iletişimin en önemli unsurlarındandır. Uyanık durumda<br />olduğumuz günlük yaşamımızın % 70’i iletişimle geçmektedir. Bu<br />sürenin % 10’u yazarak, % 15’i okuyarak, % 30’u konuşarak ve % 45’i<br />de dinleyerek geçmektedir.<br />Konuşmacılar ve dinleyiciler, dinlemede başarısız olurlarsa<br />sonuçlar çok kötü olabilir.<br />Uçaklar düşebilir, birliğin morali bozulabilir, rutin operasyonlar<br />çok kötü sonuçlanabilir ve aileler yıkılabilir. Biz, her ne kadar iletişim<br />içinde konuşmacılara odaklansak da bir iletişimin başarılı olup<br />olmadığını dinleyici belirler.<br />Yapılan bir araştırmaya göre, iş adamlarına iş yerinde en çok<br />kullandıkları ve okullarda okumak istediği dersler sorulduğunda her iki<br />soruya verdikleri yanıt “dinleme” olmuştur. Özellikle TSK’de dinleme<br />çok önemlidir. Başarı, ölüm kalım meselesidir. Algılama, anlama ve<br />hatırlama sözlü iletişim için çok önemlidir ve herhangi bir ufak yanlış<br />anlama felaketle sonuçlanabilir. Etkili dinleme, bizim işimizde gerekli<br />olan güven ve karşılıklı sevgiyi oluşturmamızı sağlar. Askerî personel<br />astlarını ve durumu çok iyi anlamalıdır. Dinleme özelliği çok iyi olan<br />komutanlar her zaman daha doğru kararlar alırlar ve personeliyle<br />daha iyi ilişki kurarlar.<br />Özetlersek, dinleme bizim gerçekleri öğrenmemizi, takım<br />arkadaşlarımızı anlamamızı sağlar ve diğerleriyle aramızda güven<br />oluşturur. Bunların hepsi çok önemlidir; fakat neden çok az insan iyi<br />dinleyicidir? Neden dinlemek zordur? En önemlisi daha iyi nasıl<br />dinleriz?<br />c. İyi Dinlemenin Önündeki Engeller<br />Dinleme çok enerji gerektirir. Bu enerjiyi harcamadaki<br />istekliliğimiz yoğunlaşmamızı artırır. Yoğunlaşmamızı artırmadan<br />dinleme tekniklerini bilmemiz hiçbir işe yaramaz.<br />81<br />Dinlemeye yoğunlaşmanızı değerlendirmek için aşağıdaki<br />kriterleri gözden geçiriniz:<br />- Dinliyormuş gibi yapıyor muyum?<br />- Dikkati başka yöne çekiyor muyum?<br />- Konuşmacıları eleştiriyor muyum?<br />- Konuları ilginç bulmuyor muyum?<br />- Konuşmacının mesajına karşı ön yargılı mıyım?<br />- Zor ve karmaşık konulardan kaçınıyor muyum?<br />- Konuşmacının dikkat çektiği küçük ayrıntılara takılıyor muyum?<br />- Konuşma sırasında kendi yanıtımı hazırlarken konuşmacının<br />konuşmasını kaçırıyor muyum?<br />- Diğerlerinin sözünü kesiyor muyum? Böyle yaptığıma dair<br />uyarı aldım mı?<br />- Toplantı ve sosyal olaylarda vaktimin çoğunu konuşmaya mı<br />ayırıyorum?<br />- Karşınızdaki konuşmacının anlattığı her olay sanki sizin<br />başınızdan geçmiş gibi mi geliyor?<br />Her ne kadar yukarıdakiler en az bir kere başımıza gelse de üç<br />ve daha fazlasına “evet” cevabını verdiyseniz aşağıdaki bölümlerden,<br />kendi öz yoğunlaşmanızı geliştirmek için faydalanacaksınız.<br />Dinleyiciler olarak kör noktalarımız vardır ve başarımızı yanlış<br />tahmin ederiz. İnsanlar kendileri için dinleme puanlarına 10 üzerinden<br />7,5 verirken, diğer insanların bunu 4,1 olarak değerlendirdiği dikkat<br />çeken bir konudur. Bu bilgi de gösteriyor ki insanlar, dinleme<br />sorunların diğer insanlarda olduğunu, kendilerinde olmadığını<br />düşünmektedirler.<br />Burada “iş yeri ortamı” ile ilgili düşünülmesi gereken birkaç soru<br />sorulmuştur. Bu soruların çoğuna “evet” cevabı verirseniz, insanlarla<br />nasıl iletişim kurduğunuzu ve onları nasıl dinlediğinizi bir daha gözden<br />geçirmelisiniz:<br />- Konuştuğunuz insanlar işle ilgili sorunlarını başkalarıyla mı<br />görüşüyorlar?<br />- Olayları hep sonradan mı öğreniyorsunuz?<br />- Kendinizi her zaman düzenleme sorunları içinde mi bulursunuz?<br />- Çok karmaşık görevlerle nadiren mi görevlendirilirsiniz?<br />82<br />- Sözlü iletilmesi gereken bir sürü bilgiyi, yüz yüze görüşülmesi<br />gerekenler de dâhil, yazılı olarak mı alıyorsunuz?<br />Bazen dinlemek için kendimizi güdülemek gerçekten de çok zor<br />olabilir. Bugünün kültüründe, iyi bir iletişimci her zaman güzel<br />konuşan kişi olarak görülmüştür ve dinleme fazla önemli<br />görülmemektedir. Bugünün etkili dinleyicileri saygı ve takdir görürler;<br />çünkü dinleme, sorun çözme ve karar vermede yaşamsal bir öneme<br />sahiptir.<br />ç. Dinleme Çeşitleri<br />Dinlemenin önemli olduğu ve dinlemek için değişik sebeplerin<br />olduğu farklı durumlar vardır. Bu farklılıkları kabul etmek ve<br />belirlemek önemlidir; çünkü bir durumda doğru olan dinleme şekli<br />diğer bir durumda yanlış olabilir.<br />Dinlemede karşılaşılan sorunlardan biri de hangi durumda ve<br />hangi cevabın daha doğru olduğunu bilmektir. Bu soruna<br />yaklaşımdaki ana nedenlerden biri, niçin dinlediğimizdir.<br />Bilgilendirici Dinleme: Diğerlerinden bilgi almak için dinleriz.<br />- Güzel yazma teknikleri hakkında bir öğretmeni dinleriz.<br />- Atama sürecinde değişikliklerle ilgili brifing alırız.<br />- Bir doktordan tıbbi bilgiler alırız.<br />- Gemide telsizden bilgi alırız.<br />- Beklentilere dair bilgiler alırız.<br />Eleştirel Dinleme: Bir durumu değerlendirmek - yargılamak ve<br />karar vermek için dinleriz.<br />- Ölümcül bir kaza ile ilgili dinleriz.<br />- Üç aylık ödülün kime verileceğine dair karar vermek için<br />dinleriz.<br />- Yeni silah sistemiyle ilgili özelliklerin belirlenmesi için dinleriz.<br />- Yönetimle ilgili hangi disiplin işleminin uygulanacağına karar<br />vermek için dinleriz.<br />1) Bilgilendirici Dinleme: Bilgilendirici dinlemede birinci öncelik,<br />konuşmacının aktardığı bilgileri, aktarıldığı biçimde anlamaktır.<br />Başarılı bir dinleme, konuşanın anlatmaya çalıştığı meseleyi,<br />konuşmacının niyet ettiği gibi anlamaktır. Bu tür dinleme daha çok bir<br />otorite tarafından yapılan konuşmalar ve tartışmaya açık olmayan<br />bilgiler aktarılırken yapılır.<br />83<br />Örneğin, teknik bir meseleyi dinlerken amacımız sadece konuyu<br />anlamak olmalıdır.<br />Kuralların saçma olduğuna dair tartışmalar içine kesinlikle<br />girmememiz gerekir. Resmî bir eğitim alıyorsak ve sonunda sınav<br />olacaksa burada sadece konuyu öğrenmemiz gerekir. Bu tür bir<br />eğitimin bu aşamada gerekli olmayacağına dair tartışmalara<br />girmemize hiç gerek yoktur.<br />Bilgilendirici dinlemeyi geliştirmenin yolları:<br />- Zihniniz ve alıcılarınız açık olsun. İlk amacımız mesajı<br />anlamaksa, konu hakkındaki ön yargılarımızı bir kenara atıp sadece<br />dinlememiz gerekir.<br />- Öğretmek zorundaymışsınız gibi dinleyin. Birçok eğitim uzmanı<br />bu yöntemi önerir. Biz, bir şeyi başkalarına öğretmek zorunda<br />olduğumuz zaman daha çok öğrenmeye çalışırız. Bu yaklaşımı göz<br />önünde bulundurursak daha fazla yoğunlaşabilir, konuyu<br />anlamadığımızda sorular sorar ve konu hakkında daha derinden<br />düşünebiliriz.<br />- Notlar alın. Ana noktalar üzerinde odaklanmaya çalışın, her<br />şeyi not almaya çalışmayın. Bu klasik yöntem, tarafsız bilgiler almaya<br />çalıştığımız zamanlarda; örneğin sınıflarda, personel toplantılarında<br />kullanılır. Unutmayın; dinleyiciler ve konuşmacı resmî olmayan bir<br />ortamdaysalar, bu durumda not almak çok kaba bir davranış olarak<br />görülebilir. Bu nedenle ortamın uygun olup olmadığına dair<br />değerlendirmeyi çok iyi yapmak gereklidir.<br />- Konuşma zamanı ile düşünme zamanı arasındaki zamanı iyi<br />kullanın. Ortalama konuşma hızı dakikada 180 sözcüktür. Fakat çoğu<br />dinleyici dakikada 500 sözcük düşünebilir. Bu fazla zamanı düşünme,<br />tekrarlama, tahmin, özet ve konuşmacının notları olarak alabilirsiniz.<br />- Düzgün yanıtlar verin, sorular sorun. Güzel soru sormak sizin<br />konuyu daha iyi anlamanızı ve konuyu netleştirmenizi sağlar.<br />Unutmayın, mümkün olduğunca daha fazla bilgiyi almaya ve daha az<br />yargılamaya vakit ayırmalısınız. Aşağıda size uygun sorular ve<br />yanıtlar var:<br />Konuşmacıya emirlerini olduğu gibi geri okuyunuz (daha çok<br />telsiz konuşmaları için).<br />“Toner, kâğıt, dosya lazım, hemen şimdi getiriyorum” şeklinde<br />emir tekrarı önemlidir.<br />Kendi sözcüklerinizle ifade edin.<br />84<br />“Anladığım kadarıyla...”<br />Detay hakkında daha çok soru sorunuz.<br />“Bu taslağın 15 Nisana miatlı olduğunu söylüyorsunuz, pekâlâ<br />eş güdüm sürecinden önce mi sonra mı?”<br />“Başka bir ordu mensubuyla evliyseniz bu durum nasıl değişir?”<br />Netleştirmek amacıyla bir örnek isteyiniz.<br />“Güzel sorular sormak, dinleme becerisini artırıyorsa, buna bir<br />örnek verebilir misiniz?”<br />2) Eleştirel Dinleme: Eleştirel dinleme, bilgilendirici dinleme ve<br />eleştirel düşünmenin birleşimi olabilir. Bu durumda dinleyici aktif<br />olarak mesajı çözümler, değerlendirir ve dinleme başarısı mesajı<br />anlama ve yazıya aktarma şeklinde olur. Dinleyici, konuşmacı<br />tarafından sunulan yardımı değerlendirir, onun ana düşüncesine<br />katılır veya katılmaz.<br />Eleştirel dinleme bir karar vermeye çalışırken çalışan personelin<br />durumunu değerlendirirken ve astların kabiliyetlerini değerlendirirken<br />kullanılabilir. Eleştirel dinlemeyi geliştirmenin yolları:<br />Eleştirel dinleme, düşünce ve sonuç oluşturmada dikkatli bir<br />şekilde yargılama sürecidir.<br />Eleştirel dinleme düşünme kalitesini artırır.<br />Bilgilendirici dinleme için geçerli olan yöntemlerin hemen hemen<br />hepsi eleştirel dinleme için de gereklidir: Sadece verilmek istenen<br />mesajı doğru anlamak ve irdelemek gerekir.<br />- Notlar alın.<br />- Sanki not vermek zorundaymış gibi dinleyin. Öğretmek çok zor<br />bir iştir; fakat başka birisinin sunduğu konuya not vermek daha da<br />zordur. İleti açık ve net mi? Destekleyiciler konuyla ilgili ve ikna edici<br />mi? Etkili mi? Bu tür mantıklı sorulara yanıt vermek sizin<br />konuşmacıya yoğunlaşmanızı sağlar.<br />- Konuşma ve düşünme arasındaki zamanı kullanın. Mesajda<br />belirtilen zaman farkını iyi kullanın. Önce anlayın, sonra değerlendirin.<br />Hatta eleştirel bir dinleme yaparken bile konuşmacı konuşmasını<br />bitirmeden tartışmaya girmeyin.<br />- Uygun sorular sorun. Kritik sorular sormak da konuşmacının<br />konuşmasını özetleyecektir.<br />Doğruluk: Bunu nasıl test edebilir veya bunun doğruluğunu<br />nasıl kanıtlarız? Diğerleri de aynı sonucu veriyor mu?<br />85<br />Bağlantı: Bu gerçek sorunla nasıl bağlantılıdır?<br />Genişlik: Başka bir noktadan düşünmemiz gerekir mi?<br />Mantık: Sonuçlarımız delillerden mi ortaya çıkıyor? Önemlilik:<br />Ana düşünce bu mudur? En önemli sorun nedir?<br />Adalet: Burada hiç hakkını vermediğimiz konu var mı?<br />Rakiplerimiz bu konuyu nasıl göreceklerdir?<br />3) Duygusal Dinleme: Duygusal dinlemede karşımızdaki kişinin<br />penceresinden bakar ve o niyetle meseleyi inceleriz. Konuşma<br />duygusal olduğunda veya sadece arada düşünce ileten bir durum<br />varsa bu tarz bir konuşma geçerlidir. Genellikle dinlemenin ilk<br />adımında, eleştirel bir konuşmada ya da gayriresmî bir konuşma<br />olduğunda bu tarz bir konuşma yapılır. Bu tür bir konuşma<br />danışmanlık meselelerinde ve özellikle de aile içinde geçerlidir.<br />Duruma göre fikir alışverişinde bulunma ve takım kurma<br />çalışmalarında da bu tür bir dinleme geçerli olabilir. Her ne kadar<br />çoğu insan duygusal dinlemenin eşle veya çocukla uğraşırken<br />kullanışlı olduğunu düşünse de bazıları bu tür dinlemenin askerî<br />ortam için fazla “duyarlı” olduğunu söyler.<br />Unutmayın bu tür dinlemeyi aile içinde gerekli kılan sebepler<br />askerî ortamda da gereklidir. Duygusal dinleme güven oluşturur ve iş<br />birliğini destekler, küçük grup uyumunu sağlar. Takım uyumu için<br />önemli etken, kavga ve kriz durumları için de önemlidir. Elbette<br />kurşunlar havada uçarken duygusal dinleme yapamazsınız; fakat,<br />duygusal dinleme başarının en önemli etkendir.<br />“Etkili İnsanların Alışkanlıkları” adlı kitabında Dr. Stephen<br />Covey, dinleme için; diğer insanlarla ilgilenirken; “Tedavi etmeden<br />teşhis et.”, “Önce anlamak için araştır, sonra anlaşılmak için uğraş.”<br />demektedir. Duygusal dinleme, insanları anlamak ve onlarla iyi<br />ilişkiler kurmak için iyi bir araç olarak görülür. Hem içeriği anlar hem<br />de bunu hissederseniz ve sonra bunu geri yansıtabilirseniz bir sürü<br />verimli sonuç ortaya çıkacaktır:<br />- Dinleyici konuşmacının ne hissettiğini doğru anlar.<br />- Konuşmacı anlaşıldığını hisseder.<br />- Dinleyici daha iyi tavsiye verebilir.<br />- Konuşmacı dinleyiciye karşı daha açık olur.<br />Duygusal Dinlemeyi Geliştirmenin Yolları: Duygusal dinlemenin<br />86<br />başarılı olması için dinleyicinin konuşma içeriğini anlaması ve<br />konuşmacının anlaşıldığını hissetmesi gerekir. Konuşmacıya<br />anlaşıldığını hissettirmek ikinci basamaktır ki bu da bazı beceriler<br />gerektirir.<br />Mesajınızı bildiklerini ifade ettiklerinde veya konuşmanızı bölüp<br />tavsiye vermeye başladıklarında bundan nefret etmez misiniz?<br />Duygusal dinleme şekillerinizi geliştirmek isterseniz aşağıdaki<br />saldırgan yanıtlardan kaçınınız. Bu yanıtlar anlamanızı<br />engelleyecektir.<br />Yaşam Öyküleri: “Senin bu durumunun aynısı bana da<br />olmuştu.” diyerek yanıt vermek.<br />Tavsiye: İstenilse de istenilmese de kendi deneyimlerinize<br />dayanarak yanıt vermek.<br />Soruşturmak: Kendi penceremizden sorular sormak.<br />Değerlendirme: Hemen kabul veya reddetme.<br />Bu tür geri beslemeler onaylanamaz; çünkü konuşmacının<br />dikkatini dağıtır, başka noktalara çeker ve dinleyicinin de konu dışına<br />çıkmasına sebep olur. Dışa dönük kişiler içe dönük kişilerden daha<br />fazla otobiyografilerini anlatma eğilimindedirler. Anne ve babalar da<br />bu tür soruları sorarlar; fakat, burada önemli olan ne kadarın aşırı<br />olduğunu bilmektir. Bu tür sorular dinleyici anlaşıldığını anladığında<br />ve uygun bir yanıt beklediğinde uygundur. Bu noktaya kadar<br />beklemekte yarar vardır. Konuşma tekrar duygusal bir hâl aldığında<br />dinleyici tekrar duygusal dinlemeye başlamalıdır.<br />Duygusal dinlemede yer alan beceriler akılda çok kolay kalır;<br />ancak, bunların uygulaması çok zordur. İşte ipuçları:<br />- İçtenlikle dinleyin, konuşmanın içeriği kadar dinleyicinin<br />kişiliğine de önem verin.<br />- Konuşanın sözleri kadar duygularını da dinleyin.<br />- Tavsiye vermekten, yaşam öykünüzü anlatmaktan,<br />değerlendirme yapmaktan kaçının, konuyu asla bölmeyin ve<br />değiştirmeyin.<br />- Konuşmacı anlaşıldığını hissedinceye kadar konuyu ve<br />duyguları geri yansıtın.<br />2. Dinlemeyle İlgili Son Düşünceler: Güdülenme<br />Bir konuşmayı çok dikkatle dinlediğiniz anları düşünelim. Neden<br />bu kadar dikkatli dinlediniz? Sebeplerden birisi de büyük olasılıkla<br />87<br />güdülenmenizin yüksek olmasıdır. Aşağıda, gelecekte başımıza<br />gelecek bu tür sorunlarla ilgili olarak güdülenmenizi artırmanın birkaç<br />yolu anlatılmıştır:<br />a. Dinlemenin Neden Önemli Olduğunu Hatırlamaya Çalışın<br />Dinleyiciler bu konuşmanın neden önemli olduğunu hatırlamaya<br />çalışmalı, konuşmacılar dinleyicilerine dinlemenin neden önemli<br />olduğunu hatırlatmalıdırlar.<br />Bilgilendirici Dinleme<br />- Görevin başarıyla sona ermesini ve benim işimi daha iyi<br />yapmamı sağlayacak mı?<br />- Bu dinleme daha iyi karar almamı sağlayacak mı?<br />- Bu işi kötü yaparsak birileri zarar görecek mi?<br />- Bu işi anlamazsam takımımız kötü görünecek mi? Ben kötü<br />görünecek miyim?<br />- Bunu daha sonra tekrar tartışıyor olacak mıyız? Bunu başka<br />birine öğretmek zorunda kalacak mıyım?<br />- Bunu anlamak benim, kurumumun ve ailemin amaçları için<br />önemli mi?<br />Eleştirel Dinleme<br />- Hangi pozisyonu almam konusunda karar vermek zorunda<br />mıyım?<br />- Deliller güçlü mü ve mantıklı görünüyor mu?<br />- Bu sorun hakkında yanıtlanmamış sorular neler? Bu konuda<br />söylenmeyen şeyler var mı? Varsa neler?<br />Duygusal Durumlar<br />- Konuşmacı güçlü hisleri nedeniyle gerçekleri anlatabiliyor mu?<br />- Bu iş arkadaşımla aramı iyileştirmek zorunda mıyım?<br />- Bu müzakerede karşı taraf için gerçekten nelerin önemli<br />olduğunu biliyor muyum? Bu aile üyesi duygusal destek konusunda<br />bana güveniyor mu?<br />- Bu kişiye karşı kişisel bir sorumluluğum var mı?<br />b. Dinleme Güdülenmesi İçin Engelleri Belirleyin ve Kaldırın<br />Hem konuşmacı hem de dinleyen dinlemeye engel olan<br />etkenlerden yararlanabilir. Hangi etkenleri engelleyebilirsiniz? Hangi<br />88<br />etkenleri yaşamak zorundasınız? Düzeltebildiğini düzelt,<br />düzeltemediğini de bil!<br />Fiziksel engeller dinlemeyi zorlaştırabilir. Gürültülü ortam, görsel<br />engeller gibi... Mümkün oldukça engelleri kaldır, mümkünse öne otur!<br />Bu sizin ve konuşmacının arasındaki engelleri kaldırır ve görselleri<br />daha iyi görmenizi sağlar. Konuşmacının karşısında sessiz oturmakla<br />da insanlar size yardımcı olabilir.<br />Kişisel engeller; yorgunluk, hastalık ve rahat olmama gibi<br />fiziksel etkenler de psikolojik etkenler gibi (iş, aile, ekonomik sorunlar<br />vb.) dinlemeyi etkiler.<br />Kullanılan dilden kaynaklanan engeller de sorun oluşturabilir.<br />Birden fazla anlamı olan sözcük ve sözcük kümeleri; düşünceler,<br />nesneler veya birden fazla anlamdan oluşan resimler; argo, mesleki<br />argo veya kurum dili. Örneğin, Trakya Bölgesi’nde yaygın kullanılan<br />bir sözcük, Doğu Anadolu Bölgesi’nde daha farklı bir anlama gelebilir.<br />c. Ortak Bir Zemin Araştırın<br />Dinleme güdülenmemiz, konuşmacıyı veya konuyu<br />küçümsediğimiz zaman azalır. Konuşmacının yaşıyla, milliyetiyle,<br />cinsiyetiyle veya kişisel görünüşüyle ilgili ön yargınız var mı? Çoktan<br />konunun ilgisiz, sıkıcı veya seviyenizin altında olduğuna karar<br />verdiniz mi? Bu tür bir düşünce tarzı dinleme için büyük bir engel<br />olabilir.<br />Yukarıdaki örnekte verilen engelleri ortadan kaldırmak için<br />kendinize birkaç soru sorunuz. Kendi düşüncelerinizle konuşmacının<br />düşünceleri arasında ne gibi ortak noktalar ve ortak yönler var?<br />Konuyu kendi ilgilerinizle ilişkilendiriniz. Bazen bu küçük egzersiz,<br />ilginç bir köprü oluşturur ve uçurumu ortadan kaldırır.<br />ç. Dinlemeyi Bir Öğrenme Fırsatı ve Entelektüel Fırsat<br />Olarak Görün<br />İlk başta ilgisiz, sıkıcı ve saçma gelen bir konuya karşı nasıl<br />motive olabilirsiniz? Uzmanı olduğunuz bir konuda dinleme<br />yapıyorsanız konuyu başka birilerine öğretme kabiliyetini artırmak için<br />konuyu daha iyi öğrenin. Konuşmacı konuşmasını nasıl düzenledi?<br />Hangi kavram ve terimler tanımlandı? Konuşmacı sizin de ileride<br />başkasına öğretirken kullanabileceğiniz güzel bir sözcük kullandı mı?<br />Konuşmacı gizemini kaybetmeye başladığında kendinize onu<br />daha iyi nasıl yapabileceğinizi sorun. Bazı notlar alın ve daha sonra<br />akıllıca ve yapıcı eleştiriler getirin.<br />89<br />Sorunu başka birine anlatın. Etkili dinleme, eleştirel düşünme<br />de bir alıştırmadır; konuya yoğunlaşma becerinizi geliştirir. Kendinize<br />bir “hatırlama oyunu” ve dinleme alıştırması geliştirin.<br />Biz, her zaman dinleme yaparken şunu unuturuz. Her zaman<br />bildiğimizden daha fazlası mutlaka anlatılanın içinde vardır. Dinleme<br />hak ettiği ilgiyi göremeyen bir iletişim becerisidir. Yanlış anlama ve<br />hatalar ne yazık ki ölümcül olaylara neden olabiliyor. Bu nedenle<br />insanlar arasında güven duygusunu geliştiren etkin dinlemeyi mutlaka<br />öğrenmeliyiz.<br />91<br />BEŞİNCİ BÖLÜM<br />ETKİLİ İLETİŞİMİN BASAMAKLARI<br />Başarının yolu insanlarla nasıl iletişim kurabileceğini bilmektir.<br />Bu bölümde hedefe ulaşmak için yedi basamaklı bir yaklaşım<br />anlatılacak, büyük resim tanımlanacak, ilerleyen bölümlerde<br />tanımlanan bu basamakların her biri ayrıntılarıyla anlatılacaktır.<br />Anlatılan bu basamakları kendi kullanım şeklinize göre<br />değiştirebilir ve kendinize uyarlayabilirsiniz. Ancak unutmamanız<br />gereken konu her bir basamağın tamamlanmasının sizin konuşma ve<br />yazma etkinliğinizi artıracağıdır. Bu basamaklar her zaman birbirini<br />takip edecek şekilde kullanılmayabilir, hatta uzun ve karmaşık<br />görevlerde basamaklar arasında bir ileri bir geri gidip geldiğinizi<br />görebilirsiniz. Merak etmeyin, bu durum normaldir, yapılmış olan bir<br />plandan sapmanız, hiçbir planınızın olmamasından daha iyidir.<br />A. Yazma ve Konuşmaya Hazırlanmak: İlk Dört Basamak<br />Birçok alanda olduğu gibi iyi bir iletişim önceden hazırlık<br />gerektirir. Bu kapsamdaki ilk dört adım ise taslak hazırlama<br />aşamasının temellerini oluşturmaktadır. Burada anlatılanlar size doğal<br />bir süreç gibi görünse bile insanların büyük çoğunluğunun bu hazırlık<br />aşamasını atlayarak cümle ve paragrafları doğrudan yazma<br />aşamasına geçtiklerini gördüğünüzde sakın şaşırmayın. Ama siz asla<br />bunu yapmayın! İyi konuşmak ve yazmak tıpkı bir ev inşa etmek<br />gibidir. Sağlam bir ev yapabilmek için iyi bir plana gereksinim vardır.<br />1. Amaç ve Dinleyici / Hedef Kitlenin İrdelenmesi<br />Yazarların büyük çoğunluğu amaçlarını veya okuyucuların<br />beklenti ve gereksinimlerini net olarak ortaya koymadan yazmaya<br />başlamaktadır. Aslında bu iyi bir durum değildir. Bu aşamada<br />harcanacak birkaç dakikalık bir çalışma sonradan harcanacak saatler<br />dolusu sıkıntılı çalışmayı önleyebilecektir. Neye veya kime nişan<br />aldığınızı bilirseniz hedefi vurma olasılığınız o ölçüde yüksek<br />olacaktır.<br />Amacınızı dikkatli olarak irdelemeniz konuya odaklanmanız<br />sizin başarılı olmanıza büyük katkı sağlayacaktır. Bazı durumlarda,<br />amaca dikkatli ve derinlemesine baktığınız zaman resmî bir yazıya<br />veya herhangi bir brifinge gereksinim olmadığını görebilirsiniz.<br />Karargâhlarda bir gün içinde ne kadar çok resmî yazı veya brifingin<br />hazırlandığını bilseniz herhâlde çok şaşırırdınız. Gereksiz resmî<br />iletişim zaman, gayret ve kaynak israfına yol açar.<br />92<br />Biraz zaman ayırarak dinleyicileri anlarsanız ve onların bilgi<br />düzeyi, ilgi alanları ve güdülerini araştırırsanız, amacınızı<br />gerçekleştirmek için mesajınızı onların anlayabileceği şekilde<br />düzenleme olanağına kavuşmuş olursunuz. Karşı görüşe sahip bir<br />dinleyici topluluğunu eğitmek, konuya sıcak bakan ve ortak değerlere<br />sahip dinleyicileri eğitmekten çok daha zordur. Aynı şekilde<br />Genelkurmay Başkanının imzasına sunulacak bir yazıyı hazırlamak<br />albay rütbesindeki bir komutanın imzasını almak için hazırlanacak bir<br />yazıdan çok daha özenli çalışma gerektirir.<br />2. Konunun Araştırılması<br />Etkili iletişim ilkelerinden “katkı” ile konunun desteklenmesi<br />gerektiğini hatırlayın. Bu noktada ikinci basamak size konunuzu<br />oluşturmanız için gereken altyapıyı sağlar.<br />Birçoğumuz için “araştırma” sözcüğü, belki daha önce yaşanmış<br />bazı deneyimler, belki de konuya fazla hâkim olmamaktan dolayı<br />biraz ürkütücü gelebilir. Sakın araştırma düşüncesinin sizi<br />korkutmasına izin vermeyin. Yedi basamaklı yaklaşım görüşünde<br />araştırma; iletişim hedeflerinize ulaşmanızı sağlayan destekleyici<br />bilginin bulunması aşamasıdır. Bunu ev ödevi olarak da<br />değerlendirebilirsiniz.<br />3. Düşüncelerinizin Desteklenmesi<br />İletişimde genellikle karşı tarafı bir konuda ikna etmek<br />hedeflenir. Bu durumda dinleyicilere sadece bilgi vermek yeterli<br />olmaz. Düşüncelerimizi destekleyen unsurların bir araya getirilerek<br />düzenlenmesi gerekir. Araştırma aşamasında elde edilen farklı bilgiler<br />mantıksal bir iddia oluşturacak şekilde düzenlenebilir. Mantıksal iddia<br />anlaşmazlık veya tartışma değildir. Sorunları çözmek ve karar<br />verebilmek için bilgilerin bir araya getirilmesidir.<br />Biz başkalarını ikna etmek için uğraşırken başkaları da bizi ikna<br />etmek için uğraşmaktadırlar. Mantıksal tutarsızlık, iddianın<br />mantığındaki bir hata veya zayıflıktır.<br />Mantıksal iddiaların oluşturulması aslında günlük yaşamımızın<br />bir parçasıdır. Mesela yeni bir araba alacağımız zaman hangi marka<br />ve modeli alacağımızı, en başarılı personelin seçilmesi aşamasında<br />kimin bu ödülü hak ettiğini veya bütçemizi ayarlarken hep mantıksal<br />olarak konuyu irdeleriz.<br />4. Düzenleme, Planlama ve Ana Başlıkları Ortaya Koyma<br />Amacınızı ve dinleyici kitlesini tanıyorsunuz, bütün<br />hazırlıklarınızı yaptınız. Artık mesajınızı verme zamanı değil mi? O<br />93<br />kadar çabuk değil! Cümleleri ve paragrafları yazmaya başlamadan<br />önce (veya konuşmaya başlamadan önce), düşüncelerinizi<br />düzenleyerek ve sunumu nasıl yapacağınızı planlayarak işinizi<br />kolaylaştırmalısınız.<br />Başarılı iletişimciler, ellerindeki bilgileri, dinleyicileri bir noktadan<br />öbürüne götürecek şekilde mantıksal olarak düzenlerler. Mantıksal bir<br />yol izlenmediği takdirde dinleyiciler konuşmacı veya yazardan<br />koparlar. Yeterince düzenlenmemiş yazılar, hem sivil hem de askerî<br />ortamda en çok karşılaşılan hatalardandır. Kendinize ve dinleyici<br />kitlenize bir iyilik yapın ve bu dokümanın ilerleyen bölümlerinde<br />verilen düzenleme yöntemlerini okuyarak yazı veya konuşmanızı<br />nasıl daha iyi düzenleyebileceğinizi öğrenin.<br />Birinci bölümde anlatılan ikinci prensip olan “düzenli olmak”,<br />dinleyicinin sizin vermek istediğinizi alabilmesi için düşüncelerin ve<br />sunumun düzenli olmasını ifade etmektedir. Yazmaya başlamadan<br />önce düzenleme ve konunun nasıl hazırlanıp sunulacağına yönelik<br />planlama için zaman ayırarak bu prensibi başarmaya yönelik ilk<br />adımları atmış olacaksınız.<br />B. Taslak Oluşturma ve Yazma: Diğer Üç Basamak<br />İlk dört basamak yazma ve konuşma görevleri için aynıdır;<br />ancak taslak oluşturma ve yazma işlemleri bu iki farklı iletişim için<br />biraz farklılık gösterir. Bu bölümde konu yazı hazırlama açısından ele<br />alınacaktır. Diğer bölümlerde ise TSK’de konuşma yapmak için bu<br />adımların nasıl değiştirilmesi gerektiği üzerinde durulacaktır.<br />1. Taslak Oluşturma<br />Yazmak denilince ilk olarak cümlelerin ve paragrafların kâğıda<br />geçirilmesi akla gelir. Yazmak konusunda yeterli tecrübeniz yoksa<br />yazının taslağını hazırlamak genellikle gerilmenize neden olacaktır.<br />Taslak hazırlamanın daha rahat ve etkili olmasını sağlamak için ilk<br />dört basamağı uygulamanız yararlı olacaktır.<br />Ön hazırlığınızı tamamlayarak yazmaya hazır olduğunuzda,<br />okuyucunuza ulaşabilmek için birçok kullanışlı yöntem vardır.<br />- İlk olarak amacınızı verin. Bir veya daha fazla giriş paragrafı<br />kullanarak amacınızı en baştan belirtin. TSK’deki okuyucu kitlesinin,<br />romanlardakine benzer şekilde sonu sürprizlerle dolu bir yazıyı<br />okumak için ne zamanı ne de sabrı vardır.<br />- Daha sonra, paragraflarınızı okuyucunuzu yönlendirecek<br />şekilde düzenleyin ve paragraflar arası geçiş cümleleri kullanarak<br />onların konudan kopmasını engelleyin.<br />94<br />- Üçüncü adım olarak, cümlelerinizin doğru ve açık olmasına<br />özen gösterin. Mesleki terminoloji, olumsuz ve edilgen cümle yapısını<br />terk edin, anlatmak istediğiniz konu hakkında güzel sözlerle laf<br />kalabalığı yapmayın.<br />- Son olarak daha önce vermiş olduğunuz bilgileri birleştiren ve<br />vermek istediğiniz ana düşünceyi özetleyen bir sonuç paragrafı ile<br />yazınızı tamamlayın.<br />2. Yazıya Dökme<br />Deneyimli yazarlar, yazmanın taslak hazırlamaktan ayrı ve özen<br />gösterilmesi gereken bir işlem olduğunu bilirler. Taslak hazırlarken<br />yeni bir şey oluşturuyorsunuz. Yazmaya başladığınızda ise artık<br />hazırladığınız taslağı eleştirme aşamasına geçiyorsunuz. Bu rol<br />değişikliği bazen çok zor olabilir; çünkü kimse kendi bebeğinin çirkin<br />olduğunu kabul etmek istemez. Unutmayın ki eleştiri ve yargılama,<br />iletişimde kaçınılması mümkün olmayan gerçeklerdir. Kendi<br />taslağınızı eleştirirken ne kadar acımasız ve gerçekçi olursanız<br />başkalarının sizin yazınızı eleştirebileceği o kadar az nokta bırakmış<br />olursunuz.<br />Yazmanın iki önemli yönü, “neden” yazdığınız ve etkin olarak<br />“nasıl” yazabileceğinizdir. Ne için yazdığınız, birinci bölümde anlatılan<br />ilkelere göre hazırladığınız takdirde kolaydır. Nasıl yazılacağı ise<br />biraz daha karmaşıktır. Biz büyük resimden başlamanızı ve küçük<br />detaylara doğru devam etmenizi tavsiye ediyoruz. Her nedense<br />insanların birçoğu bunun tam tersini yapmakta ve öncelikle küçük<br />detaylara saplanmaktadır. Hatta bazıları yazmanın en önemli<br />bölümünün detaylarda gizli olduğunu düşünmektedir. Hiçbir şey,<br />gerçekten bu kadar sapmış olamaz; zor detaylar yazının sadece bir<br />parçasıdır, diğer bir ifadeyle yapboz parçalarından sadece birisidir.<br />3. Geri Besleme ve Onay<br />Yazma işlemini tamamlayarak iletişiminizi geliştirmek için<br />yapabileceğiniz her şeyi yaptıktan sonra, artık dışarı çıkarak geri<br />besleme almanın zamanı gelmiş demektir. Hepimizde kendi<br />yaptığımız işi eleştirme noktasında bir zayıflık söz konusudur. Bu<br />yüzden bazen dışarıdan birinin farklı bakış açısı, bizim kendimizi<br />geliştirmemiz ve iletişimimizi güçlendirmemiz için çok yararlı olabilir.<br />Sizin hedefiniz üretilebilen en iyiyi ortaya koymak olmalıdır. Kibir ve<br />gururun sizi etkilemesine ve eleştirilme korkusu nedeniyle insanların<br />görüşlerine kapalı kalmaya karşı beyninizi koruyun. Unutmayın ki iş<br />ortamında söyledikleriniz ve yazdıklarınızın makam zinciri içinde<br />değerlendirilmesi ve onaylanması gerekmektedir. Yani hazırladığınız<br />95<br />yazıyı birinci sicil amirinizden itibaren sıralı komutanların görmesi ve<br />onaylaması gerekmektedir.<br />C. Etkili İletişimin Ayrıntıları<br />“Ne kadar bilirsen bil, söylediklerin, karşındakinin anladığı<br />kadardır.”<br />Mevlana<br />İlk bölümde iletişim kavramını ve iletişimin temel unsurlarını<br />incelemiştik. Bu bölümde, etkili iletişimin temel yedi basamağını<br />inceleyeceğiz. Bu basamaklar, konuşma ve yazmaya genel hazırlık<br />aşamalarıdır. Bu adımları ilkinden başlayarak detaylı olarak<br />inceleyeceğiz.<br />1. Amaç ve Hedef Kitlenin İrdelenmesi<br />İlk önce kendinize, yansı hazırlama, andıç hazırlama, toplantı<br />yapma, telefon görüşmesi, elektronik posta gönderme veya herhangi<br />bir başka şeyin, görevin yerine getirilmesine katkısı olup<br />olmayacağını sorarak işe başlayın. Günümüzün hızlı iş ortamında<br />başkaları için gereksiz iş çıkarmaya ihtiyacınız yoktur.<br />İletişim için gerekli olan gereksinimden emin olduktan sonra<br />birinci adım gereği amacınız ve hedef kitleyi bilmeniz gerekmektedir.<br />Bu kısımda göreceğiniz gibi amaç ve hedef kitle birbirinden ayrı<br />şeyler değildir. Hedef kitlenin özellikleri mesajınızın bütününü<br />etkileyecektir ve amacınız genellikle hedef kitleyi etkilemekle ilgili<br />olacaktır.<br />a. Anahtar Sorular<br />İletişim sanatının ustaları, belirledikleri amaca odaklanırlar ve<br />karşılarındaki kitlenin irdelenmesini ciddiye alırlar. Siz de karşınızdaki<br />kitle hakkında ne kadar çok şey biliyorsanız veya rapor sunacağınız<br />komutanın bu rapordan ne istediğini tam olarak anlamışsanız<br />konuşmanızı / yazınızı hazırlarken o kadar rahat olursunuz. Siz buna<br />göre neredesiniz? Aşağıda amacınızın ve hedef kitlenin irdelenmesi<br />sürecinde kendinize sorabileceğiniz birkaç temel soru verilmiştir.<br />Diğer birçok soru kısım boyunca detaylı olarak incelenecektir.<br />- İletişimin amacı nedir? Hedef kitlede bir davranış değişikliği<br />yaratmak istiyor musunuz? Yoksa sadece bilgilendirmek amacıyla mı<br />yazıyorsunuz?<br />- Amacınızı açıklamak için bir cümle yazma veya otuz saniye<br />konuşma hakkınız olsa ne yazar / söylerdiniz?<br />- Nasıl bir biçim kullanacaksınız?<br />96<br />- Hazırlanmak için ne kadar zamanınız var?<br />- İletişim esnasında zaman veya mekân ile ilgili alışılmadık bir<br />durum var mı? Mesela konuşmanızı cuma günü öğleden sonra<br />16.00’da mı yapacaksınız? Cuma günü öğleden sonra geç vakitte<br />gönderilmiş bir elektronik posta takdir edilmeyebilir hatta daha da<br />kötüsü okunmayabilir.<br />- Bu yazıyı / konuşmayı kim okuyacak / dinleyecek? Üstünüz<br />mü, astlarınız mı, siviller mi? Bu soruya verilecek yanıt, iletilen<br />mesajın resmiyet derecesini ve niteliğini doğrudan etkileyecektir.<br />- Okuyucuların / dinleyicilerin eğitim seviyeleri ve uzmanlık<br />alanları nedir?<br />- Öncelikle konu hakkında bir ön bilgi (kavramların anlamları vb.<br />bilgiler) vermenize gerek var mı? Karşınızdakiler, sunduğunuz<br />düşünce hakkında deneyim sahibi mi?<br />- Hedef kitlenin sizin hakkınızdaki görüşleri nelerdir? Onların<br />gözünde tanınan ve güvenilen bir kimse misiniz?<br />- İletinizi dinlemek / okumak için istekliler mi? Mesajınızı<br />koordine etmeye gereksinim var mı?<br />Kurumunuzun tutmasını gerektirecek sözler veriyor musunuz?<br />b. Amacım Ne?<br />Türk Silahlı Kuvvetlerinde oluşturulan çoğu yazılı ve sözlü ileti,<br />şu dört amaç sınıflandırmasından birinin içinde yer alır:<br />1) Emir vermek.<br />2) Bilgi vermek.<br />3) İkna etmek.<br />4) Teşvik etmek.<br />Size düşen görev ise ileteceğiniz ana düşünce ve amacınızın<br />ne olduğuna karar vermektir. Bazı iletilerin birincil ve ikincil amaçları<br />olabilir. Bu nedenle, mesajınızı bu sınıflardan birine uydurmak için<br />zorlanmayın. Amacınıza karar verdiyseniz, nerede vurgulama<br />yapacağınıza ve hangi nitelikleri taşıyacak bir ileti hazırlayacağınıza<br />karar verebilirsiniz. İletinizin amacı aşağıdakilerden birisi olabilir:<br />1) Emir vermek: Hedef kitleye yapmalarını istediğiniz bir<br />aksiyonu tanımlayan bir bilgi verirken genellikle emredici ileti<br />kullanılır. Emredici iletide vurgu açıktır, kısa komut içerir ve beklentiyi<br />ortaya koyar.<br />97<br />2) Bilgi vermek: Bilgilendirici iletinin amacı, hedef kitleye bir<br />bilgiyi sunmaktan ibarettir.<br />Bu durumda hedef kitle, ileti göndericinin yüklediği anlamı<br />aynen verebilirse iletişim başarılı sayılır. Bilgilendirici iletişimde hedef<br />kitlenin eğitim ve beceri seviyesine uygun, doğru ve tam bilgi<br />vermelidir. Hedef kitlenin geri beslemesi ve sürece katılımı, verilmek<br />istenen iletinin alınıp alınmadığını değerlendirirken faydalı olur.<br />3) İkna etmek: İkna edici ileti, hedef kitleye yeni bir düşünce,<br />yeni bir politika, yeni bir ürün veya mevcut uygulamalarda bir<br />değişikliği “satmak” için kullanılır. Duygular insanları ikna etmek için<br />bir araç olmakla birlikte; en ikna edici iletişim şekli, birtakım somut<br />delilleri mantıklı bir düzen içinde insanların önüne koymaktır. İleri<br />sürülen deliller her birey için farklı anlamlar ifade edeceğinden hedef<br />kitlenin irdelenmesi oldukça önemlidir. Amacınız dinleyicileri belli bir<br />hareket tarzına yönlendirmek olduğuna göre, ses tonunuz ve sunum<br />biçiminizi göz ardı edemezsiniz. Bu konuda, “düşüncelerin<br />desteklenmesi” ilkesi ikna yeteneklerinizin nasıl geliştirilebileceğini<br />anlatmaktadır.<br />4) Teşvik etmek: Yazılı ve sözlü anlatımın son amacı, genellikle<br />fazla dikkate alınmayan, ancak askerî ortamlarda sıklıkla kullanılan<br />“teşvik”tir. Liderlik basamaklarını tırmandıkça sorumluluğunuzda<br />çalışanları teşvik edici konuşma yapma sıklığınız artacaktır: Emekli<br />olanların vedasında, terfi törenlerinde, komutanlar toplantısında vb.<br />zamanlarda, teşvik amaçlı yapılan bir iletişimde, metodunuz, konunuz<br />ve karşınızdaki topluluk hakkındaki bilginizin tamlığı önem<br />kazanacaktır. Her ne kadar protokol şube bu konuşmaların bir kısmını<br />hazırlasa da önünüze gelen bu fırsatı kaçırmamalısınız. Duygusal<br />iletişimde önemli olan konuştuğunuzda, konunun ve dinleyicilerin<br />tanınmasıdır.<br />Amacınız ister emir vermek, ister bilgi vermek, ikna etmek veya<br />teşvik etmek olsun bunların hepsi için geçerli temel bazı kurallar<br />vardır. Bu bölümün sonundaki “başarı için ipuçları” kısmında özet bilgi<br />sunulmuştur.<br />c. Ana Düşünceniz Konusunda Açık Olun: Amaç<br />Cümlesinin Yazılması<br />Anlatımınızın muhtemel genel amacı hakkında bir görüşünüz<br />oluştu (emir, ikna, bilgi veya teşvik); ancak, hedef kitleye ileteceğiniz<br />ana düşünce ne olacak? Siz amacınızı tespit etmekte<br />zorlanıyorsanız, emin olun ki hedef kitle de amacınızı anlamakta<br />zorlanacaktır.<br />98<br />Amacınızı açık olarak ortaya koyabilmenin bir yolu, ne yapmak<br />istediğinizin özünü anlatan bir “amaç cümlesi” yazmaktır. Bu cümle<br />size sadece bir cümle yazmak için izin verilseydi yazacağınız o cümle<br />olacaktır.<br />Amaç cümlesi yazmak, size iki şekilde yardımcı olur. Birincisi,<br />iletinizi hazırlarken sadece konu üzerinde yoğunlaşmanızı sağlar;<br />ikincisi, iletinizi gönderirken hedef kitle sadece vermek istediğiniz ana<br />düşünceye yoğunlaşır.<br />Açık bir amaç cümlesi yazmak size iki şekilde yardımcı olur:<br />- Mesajınızı geliştirirken sizin odak olmanızı sağlar. Mesajınızı<br />verdiğinizde alıcıların odak olmasını sağlar.<br />- Karşınızda üst rütbeli subayların olduğu bir ortamı düşününüz.<br />Zaman ayırmaları ve öncelik vermeleri gereken bir yığın işin arasında,<br />sizin bir an evvel nereye varmak istediğinizi gösteren bir amaç<br />cümlesi arayacaklardır.<br />Örnek olarak verebileceğimiz birkaç amaç cümlesi şöyle olabilir:<br />Amaç Cümlesi: İstihkâm taburu personelini, tehlikeli atıkların<br />atılması konusunda yeni uygulamalar hakkında bilgilendirmek.<br />Amaç Cümlesi: Öğrencileri, çalışmak, okula gitmek ve gelecek<br />ile ilgili umutlu olmaları konularında teşvik etmek.<br />Amaç Cümlesi: Şube müdürünüzü resmî seyahatlerde<br />kullanmak üzere üç adet diz üstü bilgisayar alma konusunda ikna<br />etmek.<br />ç. Diğer Konular<br />Ana düşüncenizi bilmek, amacınızı belirlemek için yeterli<br />değildir. Eşitliğin her tarafına baktığınızı anlamanız için sormanız<br />gereken bazı sorular şunlar olabilir: Sorulara vereceğiniz yanıtlar,<br />amacınızı tekrar belirlemek ve projenizi yeniden şekillendirmek adına<br />önemlidir.<br />- İletişim için hangi biçimi kullanacağım? Günümüz komutanları,<br />birliklerinin ve kendi zamanlarının kullanımı ile ilgili olarak artan<br />oranda daha hassastırlar. İletişimin gerekli olduğundan ve mesajın<br />iletimi için doğru biçimin seçildiğinden emin olun. Konuyu<br />derinleştirmeden ne kadar zaman harcanacağını tespit edin. Bir saat<br />sonra başlayacak komutan toplantısında iki dakikalık zamanınız<br />olacak mı?<br />- Mesajımı hazırlamak için ne kadar zamanım var? Amirinizin<br />yarın isteyeceği bir raporun genişliği ve derinliği, mali yılın sonunda<br />99<br />istenecek bir karargâh etüdünden farklı olacaktır. Süreniz nedir?<br />Raporu yazmanız ne kadar sürer? Amacınızın belirgin olması ile ilgili<br />başka konular da vardır. Bunlardan biri insan unsurudur ki bu iletişim<br />oyununda hedef kitlenin irdelenmesi anlamına gelir.<br />d. Hedef Kitlenin İrdelenmesi<br />Bu bölümde belirtildiği üzere, iletişim sürecinde üç temel<br />ögeden bahsedilir. A kişisi bir ileti hazırlar ve B kişisine gönderir. B<br />mesajı alır. Böylece iletişim süreci tamamlanmış olur. Esasında, bu<br />noktada iletişim süreci ilginç bir hâl almaya başlar. Acaba ileti B kişisi<br />tarafından, A’nın gönderdiği anlamda mı alınmıştır? Aynı anlamda<br />alınmadıysa “Neden” alınmamıştır? İşte bu noktada hedef kitle<br />irdelemesinin derinliklerine doğru bir yolculuk yapmak gerekir. İletiyi<br />sunan kişi, hedef kitle irdelemesinde kendini, içinde bulunduğu<br />organizasyonu ve hedef kitleyi iyi incelemelidir.<br />1) Kendinizi Tanımak<br />Hedef kitle irdelemesine başlamadan önce, aynada kendinize<br />bir bakmanız gerekir. Kendi güçlü ve zayıf yönlerinizi bilmeniz,<br />iletişimde istediğiniz hedefleri gerçekleştirmenizde yardımcı olabilir.<br />Örneğin:<br />- Bazı iletişim biçimlerinde, diğer biçimlere göre daha başarılı<br />olabilirsiniz. Kuvvetli yanlarınızı biliniz. Toplum karşısında konuşmak<br />sizin için çok azap vericiyse ve mesajınızı yazılı olarak vermek gibi bir<br />seçeneğiniz varsa yazılı anlatımı tercih etmelisiniz.<br />- Yazılı nota gereksinim duyan deneyimsiz bir takdimciyseniz ve<br />dinleyicilerin arasındaki komutan dikkatli bir şekilde brifinginizi<br />dinleyip alnınızdan boncuk boncuk damlayan terleri seyrediyorsa<br />elinizde rahatlıkla okuyabileceğiniz notların olduğundan emin<br />olmalısınız.<br />- Konunuzda uzmansanız, sakın karşınızdaki kitleyi mesleki<br />terimlere boğmayın.<br />Mesleki terimleri kullanmak size hoş gelebilir; fakat herkes<br />sizinle aynı düşüncede olmayabilir. Diğer taraftan, konu hakkında<br />uzmanlık bilginiz yoksa yeterli seviyede araştırma yapmalısınız.<br />Unutmayın ki hedef kitlenin içinde konuyu en az sizin kadar bilen<br />insanlar olabilir.<br />- Hedef kitle ile bağınız nedir? Onları kişisel olarak tanıyor<br />musunuz? Öyle ise daha rahat bir sunum veya resmiyeti gereksiz<br />yere yükseltmeyecek bir belge hazırlayarak hedef kitleye daha içten<br />yaklaşabilirsiniz.<br />100<br />2) Çalıştığınız Kurumu Tanımak<br />Kendinizle ilgili konuları gözden geçirdikten sonra, çalıştığınız<br />ortamı ve kurumu değerlendirmelisiniz. TSK’nin bir personeli olarak,<br />yazılı ve sözlü anlatımlarınızı dış dünya ile ilişkisi kesilmiş bir ortamda<br />yapamazsınız. İletişim esnasında dâhil olduğunuz kurumu, birliği,<br />sınıfı ve uzmanlık alanınızı temsil edersiniz ve yazdıklarınızda /<br />söylediklerinizde bu ilgi alanlarının hâkim görüşünü, yeteneklerini ve<br />kaygılarını dikkate almak zorunda kalırsınız. Kurumunuzla ilgili dikkat<br />etmeniz gereken konuları ön plana çıkaran birkaç soru örneği<br />aşağıda sunulmuştur.<br />- Kurumunuza, amirlerinize veya personelinize yerine<br />getiremeyeceğiniz bir sözde mi bulunuyorsunuz?<br />- Vaat / teklif ettikleriniz şimdiye kadar sergilediğiniz duruşa ve<br />uygulamalara uygun mu? Uygun değilse, ikna edici biçimde<br />hazırlanmış bir anlatımla böyle bir değişikliğe niçin gerek<br />duyduğunuzu açıklamalısınız.<br />- Bu konuda kiminle eş güdümde bulunmanız gerekir. Bu konu<br />başka kimin ilgi ve etki alanına giriyor? Eş güdüm faaliyeti labirent<br />gibidir, önemli bir makamı devre dışı bırakırsanız bu konuda mutlaka<br />eleştiri ve geri besleme alırsınız.<br />3) Hedef Kitleyi Tanımak<br />Hedef kitle dört gruba ayrılarak incelenmelidir. İletişimin şekline<br />ve eş güdüm seviyesine bağlı olarak her bir grup ile ilgilenmek<br />zorunda kalmayabilirsiniz.<br />- Birincil alıcılar: Sözel ve yazılı olarak doğrudan iletişime<br />girdiğiniz kişilerdir.<br />- İkincil alıcılar: Birincil alıcılar aracılığıyla dolaylı olarak<br />iletişime girdiğiniz kişilerdir.<br />Örneğin, siz bir birlik komutanısınız ve sosyal faaliyetlere ilişkin<br />hazırladığınız bir yazıyı idari astsubayınıza verip gereğini yapmasını<br />ve personeli de bu konuda bilgilendirmesini istediniz. İdari<br />astsubayınız gereğini yapıp bu yazıyı belletene astı. Belleten’deki<br />yazınızı okuyan personel tali (ikincil) alıcıdır.<br />- Karar vericiler: Karar vericiler, hedef kitlenin içindeki en güçlü<br />üyelerdir. Bu kişilerin konuya bakış açısını ve beklentilerini bilmek,<br />geniş katılımlı brifinglerde ve üst makamlara gidecek dokümanlarda<br />dikkatinizi yoğunlaştıracağınız konu hakkında yol gösterici olabilir.<br />101<br />- İlgililer: Mesajınız, hedeflediğiniz kitleye ulaşmadan önce<br />iletiniz üzerinde ön inceleme yapan kişiler, ilgililerdir. Bu kişilerin<br />özelliklerini ve beklentilerini bilmek hedef kitle ile takiben gireceğiniz<br />iletişimde yaşayabileceğiniz sıkıntıları önceden gidermenize yardımcı<br />olabilir. Sıralı amirleriniz, üst düzey yönetim kademesinin emir<br />subayları ve komutanın genel sekreteri, hedef kitlenin öncelikleri ve<br />tercihleri konusunda sizden daha bilgili olabilirler. Onların girdilerini<br />dikkate almalısınız.<br />4) Başarılı Bir Hedef Kitle İrdelemesi İçin İpuçları<br />- Hedef kitlenin rütbesinden korkmayınız. Rütbe farkı zaman<br />zaman iletişimi olumsuz etkileyebilir. Örneğin, kimi zaman rütbece<br />kıdemli bir kitle karşısında diliniz tutulabilir veya rütbece kıdemsiz bir<br />kitle karşısında ifadeleriniz gelişigüzel veya davranışlarınız sabırsızca<br />olabilir. Kendinize sürekli olarak, herkesin bu iletişim faaliyetinde eşit<br />ağırlıkta birer öge konumunda olduğunu ve herkese karşı dürüst,<br />doğru ve saygılı olmanız gerektiğini hatırlatmalısınız.<br />- Mesleki terimleri hedef kitleye göre ayarlayınız. Onların konu<br />üzerindeki uzmanlıklarını veya bilgilerini abartmayınız ya da<br />küçümsemeyiniz. Uzmanlık alanınızla ilgili terim ve kısaltmalarla dolu<br />ifadelerle hedef kitlenizin ilgisini dağıtmayınız. Mesleki yaşantınızda<br />bunlar çok normal olabilir; ama mesleki dili bilmeyenler için aynı şey<br />söylenemez.<br />- Hedef kitle içindeki olası farklılıkları dikkate almazsanız ırk,<br />din, etnikçilik ve cinsiyet ayrımı gibi iletişim tuzaklarına düşerek, hedef<br />kitle içindeki bir kısım insanı istemeden dışlayabilirsiniz. Bu konu<br />görsel yardımcıların, örneklerin ve mizahın kullanılmasında da dikkate<br />alınmalıdır. Meslek, cinsiyet ve ırk içerikli genellemelerden uzak<br />durun.<br />- Konuşma üslubu, sadece ne söylediğinizle değil nasıl<br />söylediğinizle de ilgilidir.<br />Üslup, iletişimde güttüğünüz amaç ile hedef kitle arasındaki<br />bağdır. Konuşmacılar, iletişim aracı olarak ses, vücut hareketleri ve<br />mimik kullanırlar. Yazıda ise sadece kâğıt üzerindeki sözcükler vardır.<br />Kurumların yanlış anlaşılmış bir basın açıklaması yüzünden özür<br />dilerken şekilden şekle girdiğini görmüşsünüzdür. Bunun sebebi, yüz<br />yüze iletişimde kullanılan jest ve mimiklerin yazılı anlatımda<br />kullanılamamasıdır. Yazılı anlatımdaki bu dezavantajın farkında<br />olmalı ve gereken özeni göstermelisiniz. İma dolu sözler, olumsuz<br />ifadeler ve hoş olmayan yakıştırmalar, amacınıza ulaşma<br />çabalarınıza zarar verebilir.<br />102<br />- Kibar olun. Yazı yazmanın ilk kuralı kibar olmaktır.<br />Kızgınlıktan, eleştirmekten ve dalga geçmekten vazgeçin; mantıklı ve<br />ikna edici olun. Sözcüklerinizi daha özenle seçin. Kimseyi kasten zor<br />duruma düşürmeyin. Kabalık, zayıf bir insanın güç gösterisidir.<br />- Okuyucu veya dinleyici ile yakınlık kurabilmeli, onlara ilgi<br />göstermeli ve iletişim sürecinin içinde kalmalarını sağlamak için<br />zamirlerden faydalanmalısınız. Zamir kullanımı aynı zamanda iletinizi<br />tekdüzelikten ve soyutluktan kurtarır. En çok kullanılacak zamirler siz,<br />sizin, biz, bize ve bizimdir. Ben, beni ve bana gibi zamirleri çok az<br />kullanmalısınız.<br />- Olumlu bir yaklaşım sergilemelisiniz. Övgü hak ediliyorsa<br />övmelisiniz. Ek iyileştirmelere girişmeden önce, o ana kadar<br />yapılanların kabul edilebilir olduğunu açıklamalısınız. Yapılan işi<br />değerlendirirken yapıcı soru, öneri, istek, teklif biçiminde ya da açık<br />ve anlaşılır emir şeklinde ifadeler kullanınız. Kötü haber vermeniz<br />gerekiyorsa, ilk söz olarak bu haberi vermektense önce tarafsız<br />yorumlarda bulunmayı tercih ediniz. Çözüm alternatifleri sunarak<br />olumlu yaklaşımınızı sürdürünüz. Basmakalıp ifadelerden, tekrarlı<br />reddedişlerden, kötü haberi sözcüklerin arasına gizlemekten ve<br />uygun olmayan özür dileme şekillerinden uzak durmalısınız. Hedef<br />kitle, samimiyeti ve dürüstlüğü her zaman takdir edecektir.<br />Olumlu yaklaşım ile ilgili aşağıdaki örneklere bakalım:<br />Komutanlar, eğitim için sadece nitelikli personeli seçecektir.<br />(Yapıcı)<br />Komutanlar, eğitim için nitelikli olmayan personelden seçim<br />yapmayacaktır. (Yıkıcı)<br />Olumlu Olumsuz<br />Hoş geldiniz Bekleme odası<br />Yerleşmiş uygulamalar Eski uygulamalar<br />Program değişikliği Erteleme<br />Miadı teyit etme Miadı hatırlatma<br />Sıkı mücadele Kısıtlı imkân<br />İyi yazmaya başla Kötü yazmayı bırak<br />Uzun vinci kullan Kısa vinci kullanma<br />Bardağın yarısı dolu Bardağın yarısı boş<br />103<br />- Farklı iletişim ortamları farklı resmiyet derecesi gerektirebilir.<br />Resmî olmayan bir iletişimde, karşınızdaki kitle ile konuşuyormuş gibi<br />açık, doğru ve etkili bir dil bilgisi kullanılır. Resmî iletişimde ise resmî<br />bir dil kullanılır. Askerî yazılarda genellikle resmî karakterli ifadeler<br />kullanılmaktadır. Mesajınız ister resmî olsun ister olmasın Türkçe dil<br />kurallarına uymak zorundadır. Dolayısıyla, her durumda mesajınız<br />açık, öz ve basit olmalıdır.<br />2. Konunun Araştırılması<br />“Doğru yolda giden kaplumbağa, eğri yolda giden yarış atını<br />geçer.”<br />Bu bölümde;<br />- Kütüphanede araştırmaya başlamadan önce araştırma<br />planının yapılması,<br />- Bilgi toplama kaynaklarının belirlenmesi, İnternet araştırmaları,<br />- Kaynaklara ait ipuçlarının bulunması,<br />TSK personeli için yararlı kaynakların araştırılması<br />anlatılmaktadır.<br />Yapacağınız iletişimin amacı bilgilendirmek veya ikna etmek<br />olabilir. Ancak, amacınız ne olursa olsun uygun bir tarzın yanında<br />bazı somut verilere de ihtiyacınız olacaktır. Amacınızı ve hedef<br />kitlenizi belirledikten sonra, iletişim amacınızı destekleyecek konuları<br />araştırmak ihtiyacı duyacaksınız.<br />Tarih boyunca araştırma yapmak her zaman kolay olmamıştır.<br />Nitekim, 20 yıl öncesinde olanaksız olarak görülen birçok bilgi bugün<br />İnternet üzerinden elde edilebilir. Fakat, her yeni olanak, beraberinde<br />bazı sorunları da getirmektedir. Kaynağın güvenilirliği, İnternet<br />üzerindeki birçok bilgi arasından bizim ihtiyacımız olan verilerin<br />ayıklanması, bu sorunlardan bazılarıdır. Bu bölüm, herhangi bir<br />göreve ilişkin yapacağımız araştırmalar esnasında takip etmemiz<br />gereken yöntemler hakkında tavsiyelerde bulunmaktadır.<br />a. Araştırma Planının Yapılması<br />Bilgi toplama faaliyetine başlamadan önce basit bir toplama<br />planı yapmanız, araştırmanızın etkinliğini artıracaktır. Basit bir konu<br />için toplama planı demek, görevin özelliğine yönelik düşünsel bir ön<br />hazırlık demektir. Daha geniş ve detay gerektiren bir konuda ise<br />detaylı bir araştırma planı kaleme almanız gerekebilir. Konunun<br />kapsamına bakmaksızın üzerinde düşünmeniz gereken konular<br />şunlar olabilir:<br />104<br />- Amacınızı ve konunun kapsamını tekrar gözden geçiriniz.<br />Araştırmanıza başlamadan önce neye ihtiyacınız olduğunu<br />bilmelisiniz. Bununla birlikte, araştırmanız derinleştikçe amacınız ve<br />konu kapsamınız da gelişebilir. Karmaşık bir konu araştırıyorsanız; ne<br />kadar ayrıntıya ineceğiniz, ne yapabileceğiniz ve nerede duracağınız<br />hakkında bir fikriniz olmalıdır.<br />- Araştırmayı tamamlamak üzere bir “süre” belirleyiniz.<br />Araştırma sürecinin içinde kaybolmak mümkündür. Zamanınızın<br />büyük bir kısmında mükemmel bir bilgi toplama çalışması<br />gerçekleştirip, arta kalan kısa sürede sıradan bir sunum hazırlamayın.<br />- Amirinize farklı bir emri olup olmadığını sorunuz. Amiriniz<br />altından kalkabileceğinize inandığı için bu konuyu size vermiştir.<br />Bununla birlikte, tek başınıza cevabı nasıl ve nereden bulacağınızı<br />bilseniz bile, nereden başlamanız gerektiğine yönelik amirinizin emrini<br />almak size zaman kazandıracaktır.<br />- Konu hakkındaki bilginizi ve tercihlerinizi gözden geçiriniz.<br />Verilen görev hakkında çok değerli bilgilere sahip olabilirsiniz; ancak<br />sonuca yönelik ön yargılarınız ve tercihleriniz hakkında dikkatli<br />olmalısınız. Esasen, ön yargısız bir tutum sergilemek oldukça zordur<br />hatta konu hakkında hiç bilginiz yoksa hemen hemen olanaksızdır.<br />İşin sevindirici yanı, konu hakkında tercihleriniz olduğunun<br />farkındaysanız; kişisel felsefenizle uyuşmayan bir bilgiyi doğrudan<br />eleme olasılığınız az olacaktır.<br />b. Bilgi Toplama Kaynaklarının Belirlenmesi<br />Bilgi toplama sürecine yaklaşımınızı olasılıkla şu üç konu<br />etkileyecektir: Birincisi araştırma konunuz, ikincisi araştırmacılık<br />deneyiminiz ve bu araştırma konusundaki uzmanlık dereceniz<br />sonuncusu da İnternet ve elektronik veri tabanlarına yönelik<br />deneyiminizdir.<br />Herkesin erişimine açık bir konuda araştırma yapıyorsanız ve<br />elektronik bilgi toplama araçlarıyla aranız iyiyse, büyük olasılıkla ilk<br />başvuracağınız kaynak İnternet olacaktır. Bölgesel bir sorun veya<br />hassas bir konuda araştırma yapıyorsanız ya da araştırma süreci<br />veya teknolojisi ile ilgili bir rahatsızlık duyuyorsanız, olasılıkla başka<br />bir kişiye danışarak araştırmaya başlamayı tercih edersiniz. Konu<br />veya araştırmacının özelliklerine bakmaksızın dört ana bilgi kaynağı<br />aşağıda sırlanmıştır:<br />1) İş arkadaşları ve kurum personeli: Her an yüz yüze<br />görüşme fırsatı bulabileceğiniz iş arkadaşlarınız ve kurumunuzda<br />görevli diğer personel, araştırma yapacağınız konuda uzman<br />105<br />olabilirler; uzman değillerse de aradığınız bilgiye nasıl ulaşacağınız<br />konusunda size yardımcı olabilirler. Ek olarak, size bu araştırma<br />konusunu veren amiriniz de bir kaynak olabilir. Başkalarından bilgi<br />isterken büyük resim hakkında açık ve anlaşılır olmalısınız. Bu<br />şekilde herkesin zamanına saygı göstermiş olursunuz.<br />2) İş yerinizdeki dosya ve belgeler: Arşive kaldırılmış<br />doküman ve yerel ağda bulunan ortak bilgiler, araştırma yaptığınız<br />konuda değerli bilgiler içeriyor olabilir. Belki de o konuda yapılmış bir<br />çalışma veya yazışma mevcut olabilir. Bu sebeple arşivi araştırmak<br />yerinde olacaktır.<br />3) İnternet: İnternet’in günlük yaşamımızın ayrılmaz bir parçası<br />olduğu şu günlerde, masamızdan kalkmadan elde edebileceğimiz<br />bilginin miktarı inanılmaz derecede artmıştır. Buna rağmen bilgisayar<br />ile içli dışlı olmayan kişiler için web, korkutucu gözükebilir; ancak bu<br />korkular derhâl bir kenara bırakılmalıdır. Elde edeceğiniz ganimet<br />göstereceğiniz çabaya değecektir.<br />İnternet ile gelen iki zorluktan bahsedilebilir: İhtiyaç duyduğunuz<br />bilgiye ulaşmak ve ulaştığınız bilgilerden hangisine inanıp hangisine<br />inanmayacağınız. Unutmayınız ki günümüzde herkes bir web sitesi<br />kurabilir ve kurulmuş bir web sitesi hiçbir iz bırakmadan ortadan<br />kaybolabilir. Ayrıca, bu sitede yer alan bilgilerin doğruluğunu kontrol<br />eden bir mekanizma da mevcut değildir.<br />4) Kütüphaneler: Kütüphaneler araştırmacılar için eşsiz<br />imkânlar sunar. İnternet bir bilgi kaynağı olarak çok uygun olsa da<br />ciddi bir araştırma sadece İnternet’ten gerçekleştirilemez. Gerekli bilgi<br />hâlâ kitaplarda ve süreli yayınlardadır. Kütüphaneler yeni çıkan<br />kitapları ve süreli yayınları takip eder, gerekli olanları satın alır ve<br />sizlerin imkânına sunar.<br />Halka açık kütüphaneler ile üniversite kütüphaneleri de<br />araştırmanızda kaynak olarak kullanabileceğiniz en önemli bilgileri<br />barındırabilir. Belki buralardan ödünç kitap alamazsınız ama kitap<br />okumak ve araştırma yapmak üzere buraları ziyaret edebilirsiniz.<br />Elektronik kütüphaneler diğer bir önemli bilgi kaynağıdır. Ayrıca<br />bu html adresi, başka kütüphanelere erişim sağlayan arama motorları<br />içerir. Elektronik kütüphanelere web üzerinden ulaşılmasının yanında,<br />sunulan bilgilerin güvenilirliği fiziksel kütüphanelerin sunduğu bilgilerin<br />güvenliği ile eş değer kalite standardına sahiptir.<br />106<br />3. Düşüncelerin Genel Hatlarıyla Ortaya Konulması ve<br />Düzenlenmesi<br />“Düşünmeden öğrenmek faydasız, öğrenmeden düşünmek<br />tehlikelidir.”<br />Konfüçyus<br />İlk üç adımı tamamladıktan sonra yazılı veya sözlü ürününüzü<br />hazırlamak konusunda epey yol aldınız. Şimdi ise yazma hazırlığı<br />bölümünün son adımı olan “düşüncelerinizin genel hatlarını ortaya<br />koymak ve düzenlemek” aşamasına geldik. Düşüncelerinizin genel<br />hatlarını ortaya koymak; elinizdeki malzemeyi mantıksal olarak<br />düzenlemeye, düşünceler arasındaki ilişkileri görmenize ve taslağı<br />oluştururken hedeften ayrılmamanıza yardımcı olur. Bunu, iletişim<br />ürününüzün inşaat planı olarak düşünebilirsiniz ve yazınızı yazmaya<br />başladığınızda bunun faydasını göreceksiniz.<br />a. Amaç Cümlesinin ve Ana Düşüncenin Sonlandırılması<br />Neden amaç cümlesinden çok sık ve tekrar bahsediyoruz?<br />Bazen konunun araştırma süreci esnasında (ikinci basamakta)<br />elde edilen bilgiler bizi beklenmedik bir tarafa yönlendirebilir. Bu<br />durumda verileri orijinal amaca uyduracak mıyız? Hayır. Bu durumda<br />mantıklı olarak destekleyebileceğimiz şekilde amaç cümlemizi<br />değiştireceğiz.<br />Amaç cümlemizi yazıp sık sık ona başvurursak,<br />düşüncelerimizin genel hatlarını ortaya koyarken hedeften sapma<br />olasılığımız azalır. Genel hattaki her ana düşünce ve yardımcı<br />düşünce amaç cümlemizi desteklemelidir. İlgisiz bilgiler ve düşünceler<br />elenmelidir. Bu aşamadaki disiplin bizi daha sonraki birçok sıkıntıdan<br />kurtaracaktır.<br />Tez cümlesi, akademik yazıda kullanılan özel bir amaç<br />cümlesidir.<br />Tez cümlesi, tartışmalı bir konuda yazarın tezi boyunca<br />savunduğu bakış açısıdır. Tez cümlesi genellikle araştırma<br />sürecinden sonra son hâlini alır.<br />b. Ana Düşüncenin Başlangıçta Ortaya Konulması<br />Hemen hemen her iletişim durumunda ana düşüncenizi<br />başlangıçta ortaya koymanız gerekir.<br />Doğrudan yaklaşımda dinleyici, mesajınızın detaylarını<br />hazmetmeye daha iyi hazırlanır ve aklında mantıksal bağlantıları<br />kurar.<br />107<br />Ancak, düşüncenize karşı olduğunu bildiğiniz bir dinleyici<br />kitlesine karşı daha dolaylı bir yaklaşım izlemek gerekebilir. Bu<br />durumda ana düşüncenizi önceden söylerseniz dinleyicilerin daha<br />sonra söyleyeceklerinizi dinlememe riski de vardır. Bu durumda önce<br />gerekçeleri ifade eder, sonra ana düşüncenizi belirtirsiniz.<br />Bazen bu, dinleyicilere düşüncelerinize ısınma ve kabullenme<br />fırsatı sağlar.<br />Dolaylı yaklaşımda da bir giriş bölümüne gerek vardır. İki amaç<br />cümlesine örnek verecek olursak:<br />Doğrudan yaklaşım: Kadınlar savaşa katılabilmelidirler çünkü...<br />Dolaylı yaklaşım: Kadınların savaşa katılması konusu çok<br />tartışılan bir konudur ve bu konuyu tartışan tarafların haklı gerekçeleri<br />vardır.<br />Dolaylı yaklaşımı sakınarak kullanın. Çünkü ileri düzey bir<br />tekniktir ve dinleyicinin kafasını karıştırmadan bunu uygulamak<br />zordur. Akademik bir ortamda, ödevlerinizde bu yöntemi kullanmadan<br />önce danışmanınızın fikrini alınız.<br />c. Genel Hat: Neden İhtiyacım Var?<br />Bazı insanlara düşüncelerini genel hatlarıyla ortaya koymak bir<br />angarya gibi gelebilir.<br />Genel hattın ortaya konması zaman gerektirse de aslında<br />zaman kazandırır. Bir ana hatta, ana düşünceleriniz ve yardımcı<br />düşünceleriniz mantıklı bir sıra ile yer alır. Tüm cümle ve paragrafları<br />yazmadan önce düşüncelerinizi ve yazının genel akışını görmenizi<br />sağlar. Bazı düşünceler birbiriyle uyum sağlamıyorsa, fazla çaba<br />harcamadan onları düzenlemenizi sağlar. Bir evin planı gibi “inşaat<br />sürecinin” daha etkin olarak yürütülmesini sağlar.<br />Her yazı birçok ayrıntıya sahip detaylı bir genel hat<br />hazırlanmasını gerektirir mi? Hayır.<br />Kısa bir mektup, ileti veya rapor yazacaksınız, ana düşüncelerin<br />listesi yeterli olabilir. Daha uzun yazı, rapor ve etütler için detaylı bir<br />genel hattın vazgeçilmez bir yardımcı olduğunu göreceksiniz.<br />ç. Genel Hat: Üç Parçalı Yapı<br />Kitabın ilerleyen bölümlerinde yazı ve konuşmaların genel<br />olarak giriş, gelişme ve sonuç bölümlerine ayrıldığı anlatılacaktır.<br />Çoğunlukla gelişme bölümünün genel hatlarıyla ortaya konması<br />yeterli olacaktır. Ancak uzun bir yazılı ürün için detaylı veya resmî<br />genel hat oluşturuyorsanız giriş ve sonuç bölümlerini de buna dâhil<br />108<br />etmeniz önerilir. Kısa bir ödev için gayriresmî genel hat hazırlayan<br />becerikli bir iletişimci, sadece gelişme bölümünün genel hatlarını<br />çıkarıp giriş ve sonuç bölümlerini taslak sürecinde yazabilir.<br />d. Genel Hat Biçimleri: Resmî Genel Hatlarda Kullanılan<br />Yapı ve Başlıklar<br />Birçok genel hattı sizden başka kimse görmese de bazı<br />durumlarda resmî bir genel hat oluşturmanız gerekebilir.<br />Örneğin;<br />- Amiriniz yazı planınızı görmek isteyebilir,<br />- Yazınızda numaralı başlık ve alt başlıklar olacaktır.<br />- Birlikte çalışması gereken birden fazla personelin çabalarını<br />düzenliyorsunuzdur.<br />Bu durumlarda genel hattınızın numaralandırılması veya<br />harflendirilmesinde tutarlı bir yaklaşıma sahip olmak gerekir.<br />Bir seçenek, genel hatta seviyelerini belirtmek için sayısal<br />yapıyı kullanmaktır. Askerî yönergeler gibi karmaşık belgelerde,<br />okuma kolaylığı için bu seviyeler başlıklar olarak da kullanılabilir.<br />Genel hattın bazı bölümleri diğerlerinden daha ayrıntılı olabilir.<br />Bölünen bir konu en az iki parçaya ayrılmalıdır. Hiçbir zaman ikinci<br />bölüm yoksa birinci bölümü oluşturmayın.<br />Bunlar sadece iki biçim örneğidir. Son ürününüz başlıklar veya<br />düzen için belirli bir biçim gerektiriyorsa (örneğin, bilimsel dergiye<br />yazılan makale gibi) genel hattınız için bu biçimi kullanmak size<br />zaman kazandıracaktır. Böyle bir durum yoksa tutarlı her yaklaşım işe<br />yarayacaktır.<br />Bazı insanlar genel hatta aşırı özen gösterirler. Unutmayın ki<br />genel hattın amacı düşüncelerinizi düzenlemektir. Bu yüzden rahat<br />olun ve sizin işinize yarayan bir biçimi kullanın.<br />e. Gelişmenin Genel Hattı: Bir Yöntem Seçin<br />Bir sonraki adım, düşüncelerinizi mantıklı ve sistematik bir sıra<br />içinde başlangıçtan sonuca götürmektir. En yaygın yöntemler aşağıda<br />listelenmiştir. Amacınız, dinleyiciler ve konunun doğası, yöntem<br />seçiminizi etkileyecektir.<br />1) Konusal Yöntem: Bu kaynağı genellikle düşünceleri,<br />nesneleri veya olayları sınıflar hâlinde sunmak için kullanabilirsiniz.<br />Bu biçim çoğunlukla genel düşüncelerden sonra alt konuların<br />sıralanmasında kullanılır.<br />109<br />Konusal yöntem genellikle, konunun doğasından gelen sırayı<br />veya amacı takip eder.<br />Örneğin, helikopterler hakkında bir sunum yapıyorsanız konuyu<br />hafif, orta ve ağır yük kapasitesine sahip olanlar şeklinde<br />sınıflandırabilirsiniz. Hafiften ağıra veya tam tersi bir anlatım sırası<br />takip edebilirsiniz.<br />İpucu: Okuyuculara karmaşık veya yabancı oldukları bir<br />konudan bahsedecekseniz. En basit veya en bilinen konudan<br />başlamak anlaşılmayı artıracaktır. Bu yöntemi kullanırken dinleyicilere<br />en uygun düzenlemeyi zaman içinde bulmaya çalışın.<br />2) Karşılaştırmalı Yöntem: Konular, kavramlar veya düşünceler<br />arasındaki benzerlik veya farklılıkları tanımlarken kullanabilirsiniz. Bu<br />yöntemde madde madde fark veya benzerlikleri sunmanız okuyucuya<br />daha fazla yardımcı olur.<br />3) Zaman Sıralı (Kronolojik) Yöntem: Bu kaynağı kullanırken<br />olay, sorun veya süreçleri olduğu veya olması gereken sıra ile<br />sunarsınız. Bu yöntem genellikle tarih, gelişim süreci, sorunun<br />tanımlaması gibi yazılarda kullanılır.<br />Bu yöntem basit olmakla birlikte hangi olayların dâhil edilip<br />hangilerinin hariç tutulacağını iyi değerlendirmek gerekir. Örneğin, bir<br />misafir konuşmacının öz geçmişini hazırlarken konuğun uzmanlığını<br />ve deneyimlerini öne çıkarıp başka önemli ancak ilgisiz bölümleri<br />konuya dâhil etmeyebilirsiniz. Kuşkuya düştüğünüzde amacınızı ve<br />dinleyici kitlesini değerlendirerek karar verin.<br />İpucu: Tartışmalı bir konuyu zaman sıralı yöntem kullanarak ele<br />almayı düşünebilirsiniz.<br />Birçok konuşmacı / yazar “önce konunun tarihini inceleyelim”<br />diyerek işe başlar. Böylece konuşmaya tarafsız bir biçimde başlanmış<br />olur. Bu dolaylı bir yaklaşım olup dikkatle kullanılmalıdır.<br />4) Sıralama Yöntemi: Sıralama veya adım adım yaklaşımı,<br />zaman sıralı yönteme benzer. Teknik bir usul veya süreci açıklarken<br />bu yöntemi kullanabilirsiniz. Genellikle adımların yapılış sırası yapılış<br />zamanından daha önemlidir. “Etkili İIetişimde Yedi Adım” başlığı buna<br />bir örnektir.<br />Sıralama yöntemi genellikle el veya ders kitaplarında kullanılır.<br />Örneğin, bir silahın muayenesi, doldurulması, ateşlenmesi, parçalara<br />ayrılması ve temizlenmesi bu yönteme uygundur.<br />İpucu: Bir usulü anlatırken dinleyicinin dikkatini sıralandırmaya<br />çekmeniz zihinsel olarak hazırlanmalarına yardımcı olacaktır.<br />110<br />5) Konumsal / Coğrafik Yöntem: Bu yöntemde bir yerden<br />başlayıp sırayla diğer yerlerden bahsedilir. Bu yöntem, dayalı bir yol<br />izler (kuzeyden güneye, doğudan batıya, saat doğrultusunda,<br />yukarıdan aşağı gibi). Pilotlara hava durumu brifingi verdiğinizi<br />düşünelim. Önce kendi meydanınızdan başlayıp diğer meydanlardaki<br />ve rotadaki hava durumundan bahsedersiniz.<br />İpucu: Konumsal ilişkilerde izlediğiniz sırayı belirtmeniz ve<br />geçişlerde bunu belirtecek bağlaçlar kullanmanız önemlidir. Yoksa<br />dinleyicilerin kafasının karışması veya dikkatinin kaybolması kolaydır.<br />6) Sorun / Çözüm Yöntemi: Bir sorunu tanımlamak ve bir /<br />birkaç çözüm sunmak için bu yöntemi kullanabilirsiniz.<br />Sorunun tüm yönlerini tartışın (yöntemi, özellikleri, sonuçları).<br />Önerilen çözümü sunarken okuyucuları çözümün uygulanabilir,<br />maliyet ve etkinlik bakımından uygun olduğuna ikna etmek için<br />destekleyin. Çözümünüzü sunduktan sonra çözümü uygulamak için<br />gerekli önlemleri sıralamanız da uygun olacaktır.<br />Bu yöntem çeşitli şekillerde kullanılabilir:<br />- Tek çözüm: Sorunu sunar, arkasından en mantıklı tek çözümü<br />sunarsınız.<br />- Çoklu çözüm: Sorunu sunar, arkasından birkaç çözümü<br />etkileriyle sunar ve tavsiyenizi belirtirsiniz.<br />- Çoklu çözüm artı / eksi: Her bir çözümün yararları / zararları<br />tartışılır.<br />7) Mantık Yöntem: Bu yöntemde düşüncenizi önce ortaya<br />koyar daha sonra bu düşüncenizi desteklersiniz. “mantıksal iddia”<br />yöntemidir. Bu yöntemi sadece sorunu tartışmak ve çözümler<br />sunmanın ötesinde dinleyicileri sizin bakış açınıza yaklaştırmak<br />istediğinizde kullanın.<br />İpucu: Dinleyici irdelemesini hatırlayın. Dinleyiciler düşünce<br />olarak size karşı tavır alıyorlarsa kabul etmeleri en kolay düşüncelerle<br />söze başlayın ve daha tartışmalı konulara yavaş yavaş ilerleyin.<br />8) Sebep / Sonuç (Nedensellik) Yöntemi: Bu yöntemde bir<br />düşünce, eylem veya durumun diğerlerine nasıl sebep olduğunu<br />ortaya koyarsınız. Bu kaynağın iki değişik biçimi vardır:<br />(a) Sonuçla başlayıp sebeplerini sıralayın.<br />(b) Sebeplerle başlayıp sonuçlarını ortaya koyun.<br />Hangi şekli seçeceğiniz, tartışma durumuna göre değişebilir.<br />111<br />Bazen sonuç - sebep ilişkisi, nedeni ortaya koymak için<br />kullanılır. Ne zaman bu yaklaşımı kullanabilirsiniz? Kaza emniyet<br />kurulu başkanı olduğunuzu düşünelim. Bir kazanın neden olduğunu<br />araştırırsınız. Raporunuzda önce kazayı tarif eder daha sonra<br />nedenlerini sıralarsınız.<br />Bazen sebep sonuç ilişkileri, şimdiki hareket ve kararların<br />gelecekteki sonuçları tahmin edilirken kullanılır. Örneğin bazı<br />sebeplerin, (personelin ayrılması, az sayıda personel yetiştirilmesi,<br />zorunlu hizmetin azaltılması) istenmeyen sonuçlar (personel zafiyeti)<br />doğurabileceğini ortaya koymak için kullanılır.<br />9) Taslağın Yazılması:<br />“Çalışmaksızın, düşünsel ve ahlaki olgunlaşma olanaksızdır.”<br />M. Kemal ATATÜRK<br />Bu bölümde şunlar incelenecektir:<br />- Ana felsefenin oluşturulması.<br />- Üç bölümlü yapının oluşturulması.<br />- Paragrafların oluşturulması.<br />- Konu cümlesinin oluşturulması.<br />- Paragraflar arası geçişler.<br />- Kanıtın özellikleri.<br />Gözden geçirme evresini takiben, birinci derece haberleşme<br />ürününü ortaya koymak için gereksinim duyduğunuz şeylere<br />sahipsiniz. Artık, ilk taslağı yazmak için hazırsınız. Bu bölümde, taslak<br />yazmak için baştan aşağı tüm konuları kapsayacak bir yaklaşım<br />mevcuttur. Öncelikle, büyük resim ile başlayacağız; giriş, gelişme ve<br />sonuç bölümlerinden oluşan üç parçalı yapıyı açıklayacağız. Bunu<br />takiben, bütün içindeki paragrafları nasıl yazacağımızı<br />tanımlayacağız. Son olarak paragraflardaki cümle ve sözcükleri<br />irdeleyeceğiz.<br />a) Ana Felsefenin Oluşturulması: Yazınızın taslağını<br />yazmaya başlamadan önce birkaç noktayı göz önünde<br />bulundurmalısınız. Yazmaya başladığınız yazı, tamamlanmış ürünün<br />sadece bir taslağıdır ve her bir cümle mükemmel olmak zorunda<br />değildir. Yoğunluğunuzu, düşüncelerinizi kâğıda aktarmaya<br />vermelisiniz. Dil bilgisi ve yazım kuralları ile uğraşıp, gördüğünüz her<br />hatayı düzeltemeye çalışarak zaman kaybetmemelisiniz. Bu işlemler,<br />yazının gözden geçirilmesi evresinde yapılacaktır.<br />112<br />Bununla birlikte, taslağınızı yazarken hazırladığınız taslak<br />planınızı sürekli göz önünde tutmalısınız. Belirli aralıklarla,<br />yazdıklarınızla taslak planı karşılaştırmanız, amacınızdan<br />uzaklaşmanıza ve ilgisiz bilgileri yazınıza eklemenize izin<br />vermeyecektir.<br />Peki yazınız nasıl bir şey olacak? Birkaç uzun paragraf yazmak<br />yeterli olacak mı?<br />Kesinlikle hayır. Yazınızı üç bölümden oluşturacaksınız: Giriş,<br />gelişme ve sonuç. Giriş bölümü, hedef kitlenin dikkatini konuya<br />toplamalı, hedef kitle ile yazının sahibi arasında sıcak bir yakınlaşma<br />oluşturmalı ve yazının asıl amacını ifade etmelidir. Gelişme<br />bölümünde düşünceler paragraflarla mantıksal bir ahenk içinde<br />istenen etkinliği sağlamak üzere sıralanmalıdır. Sonuç bölümünde<br />ise, gelişme bölümünde aktarılan ana noktalar özetlenmeli ve<br />yumuşak ifadelerle konu kapatılmalıdır.<br />b) Üç Bölümlü Yapının Oluşturulması: Hazırlayacağınız<br />taslağın büyüklüğü çok kapsamlı olmamalı ve taslak, giriş, gelişme ve<br />sonuç bölümlerinden oluşmalıdır. Giriş bölümü amacınızı belirtmeli ve<br />dinleyicilerin dikkatini çekmelidir. Gelişme bölümünde, düşünceler<br />mantık sırasına uygun olarak paragraflara aktarılmalıdır. Sonuç<br />bölümünde ise, gelişme bölümünde belirtilen konuların kısa bir özeti<br />ve genel sonuçlar belirtilmelidir. Sonuç bölümüne asla yeni bilgiler<br />eklenmemelidir.<br />(1) Giriş Bölümü: Giriş bölümü, sahne, ses ve ışık düzeninin<br />ayarlanması gibidir. Giriş bölümünün içeriği yerine getireceğiniz<br />göreve göre değişmekle birlikte, bu bölümde en azından nihai<br />amacınızı ve okuyucuları hangi hedefe ulaştıracağınızı belirtmelisiniz.<br />- Hazırlık, mesajın rengini gösterir; hedef kitlenin dikkatini toplar<br />ve yazının tamamını okumak için istek uyandırır. Bu bileşeni<br />kullanmak, isteğe bağlıdır. Kısa yazılarda kullanılmayabilir. Giriş<br />bölümüne renk katmakla birlikte; okuyucunun hazırlık cümleleriyle<br />amaç cümlesini birbirinden ayırt edebilmesi sağlanmalıdır. Daha<br />önceki yazılarınızda ana düşüncenizin anlaşılmasına yönelik olumsuz<br />kritik aldıysanız, giriş bölümünde hazırlık cümlelerine fazla yer<br />vermeden doğrudan konuya girmeyi deneyebilirsiniz.<br />- Amaç cümlesi, ana düşüncenizi, amacınızı veya tezinizi açık<br />ve anlaşılır şekilde belirten “tek bir” cümledir.<br />- Yol haritası, yazınızda vereceğiniz temel noktaları ve<br />paragraflarınızın sırasını açıkça ifade eder. Ayrıca temel noktalar ile<br />amacınız arasındaki bağı oluşturur.<br />113<br />Aşağıda, bu üç bileşenden oluşmuş bir giriş bölümü örneği<br />sunulmuştur:<br />“İletişim, görevin başarılmasında olmazsa olmaz şartlardan<br />birisidir ve tüm TSK personeli istediği etkiyi yaratabilecek nitelikte yazı<br />yazabilme yeteneğinde olmalıdır (Buraya kadar hazırlık kısmı). Bu<br />ders notunda askerî eğitim kurumlarında ve karargâhlarda<br />kullanılmak üzere yazılı / sözlü anlatım esasları ve belli başlı yazım<br />biçimleri incelenmiştir (Bu cümle de amaç cümlesidir.).” Ders notu,<br />askerî iletişim ortamının tanımıyla başlayarak sonrasında yazılı /<br />sözlü anlatım becerisini geliştirecek teknik ve usulleri belirtir. Son<br />bölümde de yazılı / sözlü anlatımda kullanılacak başlıca biçimler<br />hakkında bilgi verir.<br />Her ne kadar okuyucular ilk önce yazınızın giriş bölümünü<br />okuyacak olsalar da siz giriş bölümünü ilk iş olarak yazmak zorunda<br />değilsiniz. Girişi yazmakta zorluk çekiyorsanız yazınızın gelişme<br />bölümüne geçiniz ve daha sonra bu bölüme tekrar dönünüz. Bazıları<br />da tersten gider ve yazının tamamını yazıp giriş bölümünü son iş<br />olarak yaparlar. Giriş bölümünü ne zaman yazarsanız yazın; ancak<br />amacınızı ve birazdan nelerden bahsedeceğinizi bu bölümde<br />kapsadığınızdan emin olunuz.<br />(2) Gelişme Bölümü: Gelişme bölümü yazınızın kalbi gibidir.<br />Gelişme, temel noktaları ve her birini destekleyen detayları içerir.<br />Gelişme birkaç paragraftan oluşturulur. Paragraf sayısı amacınıza ve<br />konuya bağlı olarak değişecektir.<br />Genel kural olarak her bir paragrafta başka bir temel noktaya<br />değinmelisiniz. Bir paragrafta birkaç temel düşünceyi sunarsanız<br />okuyucuların kafasını karıştırabilirsiniz. Uzun yazılarda ise bir temel<br />konu için birden fazla paragraf yazmak durumunda da kalabilirsiniz.<br />(3) Sonuç Bölümü: Yazının sonuç bölümü genellikle<br />önemsenmeyen bölümüdür. Bu, büyük bir hatadır.<br />Bazıları, iletmek istedikleri temel noktaları yazmayı bitirince<br />yazıyı sonlandırırlar. Oysaki sonuç bölümü, mesajınızı özetlemeniz ve<br />hedef kitleye vermek istediğiniz ana düşünceniz için son bir şanstır.<br />Etkin bir sonuç yazmak için, konunun tamamı ve gelişme<br />bölümünün temel noktaları özetlenmelidir. Basit ve kolay anlaşılacak<br />bir amaç için yazıyorsanız, sonuç bölümünde amaç cümlenizi değişik<br />sözcüklerle tekrar ifade edebilirsiniz. Karmaşık bir amacınız varsa<br />temel noktaları tekrar vurgulamalı ve önerilerinizi ya da vardığınız<br />sonucu ifade etmelisiniz.<br />114<br />Etkin bir sonuç yazmak için, temel noktaları veya bulguları<br />tekrar ifade etmeli ya da gelişme bölümünün dayanaklarını tekrar<br />vurgulamalısınız. Hiçbir şartta, yaptığınız veya sandığınız<br />olumsuzluklar için özür dilemeyiniz. Yazınızı, sunmaya çalıştığınız<br />ana düşünceye yönelik olumlu ifadelerle sonuçlandırınız. Gelişme<br />bölümünde bahsetmediğiniz yeni düşünceleri asla sonuç bölümünde<br />ortaya atmayınız. Bu, okuyucunun kafasının karıştırılmasından başka<br />bir işe yaramayacaktır.<br />Giriş ve sonuç bölümleriniz birbirinin aynısı olmamak kaydıyla<br />aralarında kesinlikle bir denge olmalıdır. Yazdığınız sonucun giriş<br />bölümünden türeyip türemediğini ve amacınıza hizmet edip<br />etmediğini kontrol etmek için önce girişi okuyup hemen arkasından<br />sonucu okuyunuz. Etkin bir sonuç, yazının sonunda sizin haklı<br />olduğunuz hissini vermelidir.<br />Yukarıda giriş için yazılan örnekten hareketle sonuç paragrafı<br />şu şekilde yazılabilir:<br />“Türk Silahlı Kuvvetlerinin bir personeli olarak, etkin bir iletişim<br />kuramadan görevimizi başarmamız pek mümkün değildir. Bu ders<br />notu sözlü ve yazılı anlatım başta olmak üzere iletişim becerilerimizi<br />geliştirecek bazı kullanışlı bilgiler vermektedir. Bu ders notunu her<br />zaman elinizin altında bulundurmanız ve yazılı / sözlü anlatım<br />hazırlarken sık sık ona başvurmanız başarınızı artıracaktır.”<br />(4) Paragrafların Oluşturulması: Paragraflar, yazınızda<br />düşüncelerinizi inşa edeceğiniz asıl unsurlardır. Paragraflar üç amaca<br />hizmet ederler:<br />- Birbiri ile ilgili düşünceleri tek bir düşünce grubu olarak<br />birleştirmek.<br />- Farklı düşünce gruplarını birbirinden ayırmak.<br />- Yazının, konu ile ilgili başka bir bölümüne geçildiğine dair<br />okuyucuya zihinsel uyarı sağlamak.<br />Etkili bir paragraf, temel bir nokta etrafında toplanmış düşünce<br />öbeklerinden oluşmuş, öncesi ve sonrası ile bağ kuran işlevsel<br />parçadır. Gelişigüzel bir araya getirilmiş cümleler değildir. Bir paragraf<br />tek bir temel düşünce veya noktayı ifade eder, bir olayı tanımlar ya da<br />bir izlenim yaratır.<br />Birçok askerî yazıda paragraflar üç ila yedi cümle uzunluğunda<br />olur. Sizin paragraflarınız da bu kurala uyarsa daha açık ve okuması<br />kolay paragraflar yaratmış olursunuz. Her bir paragraf, kendi<br />özelliğine göre farklı sayıda destekleyici detay içereceği için<br />uzunlukları birbirinden farklı olabilecektir.<br />115<br />(5) Konu Cümlesinin Oluşturulması: Askerî yazılarda her bir<br />paragrafa, paragrafın konusunu veya temel noktasını gösteren konu<br />cümlesi ile başlamak faydalı olacaktır. Konu cümlesi, okuyucuları<br />paragrafın geri kalan kısmına hazırlar ve onların sunulacak<br />destekleyici düşüncelere, gerçeklere, şekillere ve grafiklere<br />yoğunlaşmalarını sağlar.<br />Gelişme bölümünde oluşturduğunuz paragrafların konu<br />cümlesini okuyucularınıza aratmayın. Paragrafın konusunu ve temel<br />düşüncesini yansıttığı için konu cümlesini ön plana çıkarmak uygun<br />olacaktır. Bunun için de en uygun yer paragrafın ilk cümlesidir. Bu,<br />yazınıza açıklık kazandırır ve okuyucu için işleri kolaylaştırır. Bazı<br />uzun yazılarda, kitaplarda ve raporlarda sadece her bir paragrafın ilk<br />cümlesini yani konu cümlesini okuyarak genel bir düşünceye sahip<br />olmak isteyen okuyucular için de bu şekliyle idealdir. Tabi ki daha<br />fazla detay isteyen okuyucu paragrafın tümünü okuyacaktır.<br />Paragrafın konu cümlesi ile son cümlesi arasında kalan diğer<br />cümleler, konu cümlesini genişletecek, vurgulayacak ve<br />destekleyecek şekilde birbiriyle ilişkili olmalıdır. Bazı paragraflarda,<br />son cümle, paragrafı özetlemek, temel düşünceyi okuyucunun<br />kafasına kazımak veya bir sonraki paragrafa geçiş yapmak amacıyla<br />kullanılır. Bu fonksiyonu yerine getirmeyen cümleler atılmalıdır ya da<br />değiştirilmelidir.<br />Birçok yazar her bir paragrafı bir oturuşta yazmakla birlikte,<br />diğer bir strateji de her bir paragrafın konu cümlesini yazıp tüm<br />paragrafları oluşturmak ve sonra tekrar başa dönüp paragrafları<br />tamamlamaktır. Konu cümlelerini öncelikle yazmak, yazıyı<br />hazırlayanın sürekli olarak büyük resmi dikkate almasını gerektirir ve<br />güzel düzenlenmiş bir taslak ortaya çıkabilir. Bu teknik, uzun yazıların<br />yazılmasında ve özellikle yazısını düzenlemekte zorluk çekenler için<br />tavsiye edilir.<br />Paragraflar hakkında söylenecek sözün özü şudur: Her bir<br />paragraf, tercihen ilk cümleye yerleştirilmiş konu cümlesinde ifade<br />edilen tek bir noktayı veya düşünceyi ifade etmelidir. O paragrafta<br />ifade edilmek istenen ana düşünceyi destekleyici, geliştirici ve<br />açıklayıcı cümleler kullanmalıdır. Paragrafın oluşumunda amaç,<br />paragrafın cümleler topluluğu değil, belli bir kurala göre bütünleşmiş<br />öge olduğunu okuyucunun görmesine yardımcı olmaktır.<br />(6) Paragraflar Arası Geçişler: Paragrafların akışını sağlamanın<br />tek yolu sözcük, cümlecik veya cümlelerle yumuşak geçişler yapmaktır.<br />Dâhilî geçişler, paragraf içindeki cümleler arası geçişi sağlarken haricî<br />geçişler ise birbirinden ayrı paragraflar arasında köprü vazifesi görür.<br />116<br />(a) Dâhilî Geçişler: Dâhilî geçişler, paragraf içindeki farklı<br />düşünceler arasındaki ilişkiyi kuran bir veya iki sözcüktür. Yazınızda<br />kullanacağınız dâhilî geçişler, düşünce akışınızın okuyucular<br />tarafından daha rahat anlaşılmasına fırsat verir. Örneğin:<br />“Cumartesi günü için yaptığımız plan, hem işimize hem de<br />zevkimize hitap ediyor. İlk önce, herkes evde toplanacak ve öğle<br />yemeği yiyeceğiz. Daha sona, hep birlikte evi temizleyeceğiz. Sonra<br />da sinemaya gideceğiz. “<br />Bazı dâhilî geçişler, tek bir cümle içindeki iki unsuru birbirine<br />bağlar. Örneğin: “Önce eve git, sonra beni ara. “<br />(b) Haricî Geçişler: Haricî geçişler, okuyucuyu bir paragraftan<br />diğer bir paragrafa veya bir bölümden diğer bölüme taşıyan cümleler<br />veya paragraflardır. Geçiş paragrafları genellikle kitap, uzun rapor<br />veya dokümanlar gibi çoklu bölümler içeren yapılarda kullanılır. Bu tip<br />geçişler, bir bölümü özetleyip diğer bölüme geçişi sağlarlar veya bir<br />sonraki bölüme bir giriş yapıp önceki bölümle olan ilgisini açıklarlar.<br />Geçiş paragrafları askerî yazılarda pek görülmez.<br />Geçiş cümleleri genellikle ayrı iki paragrafın temel noktasını<br />birleştirmek için kullanılır.<br />Paragraf - 1 ile Paragraf - 2’yi birbirine bağlamada üç seçenek<br />söz konusudur: Geçiş cümlesi:<br />(1) Paragraf - 1’in sonunda tek bir cümle olarak kullanılabilir.<br />(2) Paragraf - 2’nin ilk cümlesi olarak kullanılabilir. Bu durumda<br />konu cümlesi ikinci cümle olur.<br />(3) Paragraf - 2’nin konu cümlesi ile kaynaştırılabilir.<br />Aşağıdaki örnekte iki paragraf verilmiş ve geçiş cümlesi<br />seçenekleri irdelenmiştir.<br />Farz edelim ki elinizde iki paragraf var: Paragraf - 1 park yeri<br />sorunlarını tanımlıyor; paragraf - 2 olası çözümler öneriyor. Geçiş<br />cümlesi ise şöyle olsun: “Bereket versin ki insanlar özel araçlarını<br />dönüşümlü olarak kullanmaya teşvik edilirse bu sorun kısmen<br />çözülebiliyor.”<br />Bu geçiş cümlesi paragraf - 1’in son cümlesi olarak kullanıldıysa<br />(seçenek - 1) paragraf - 2 için şöyle bir konu cümlesi yazılabilirdi:<br />Personelimizi özel araçlarını dönüşümlü olarak kullanmalarına teşvik<br />etmek üzere üç farklı teşvik uygulayabiliriz: İsme tahsis edilmiş park<br />yeri, esnek çalışma saatleri ve iş birliği yapmayanlar için uzak park<br />yerleri.<br />117<br />Geçiş cümlesi paragraf - 2’nin başında kullanılırsa (seçenek - 2)<br />paragraf - 2’nin konu cümlesi ikinci cümle olarak şu şekli alabilirdi:<br />“Bereket versin ki insanlar dönüşümlü olarak özel araçlarını<br />kullanmalarına teşvik edilirse bu sorun kısmen çözülebiliyor. Biz de<br />personelimize önermek üzere üç farklı teşvik uygulayabiliriz: İsme<br />tahsis edilmiş park yeri, esnek çalışma saatleri ve iş birliği<br />yapmayanlar için uzak park yerleri.”<br />Üçüncü seçenek olarak geçiş cümlesi paragraf - 2’nin konu<br />cümlesi ile kaynaştırıldığında ise şu şekli alır. “Bereket versin ki park<br />yeri sorununu personelimize özel araçlarını dönüşümlü olarak<br />kullanmalarına yönelik üç değişik öneride bulunarak çözebiliyoruz:<br />İsme tahsis edilmiş park yeri, esnek çalışma saatleri ve iş birliği<br />yapmayanlar için uzak park yerleri.”<br />(c) Başlıklar: Özellikle uzun yazılarda bir ana bölümden<br />diğerine geçmenin en etkili yolu başlık kullanmaktır. Bu durum<br />okuyucunun bir bakışta yazıyı takip edebilmesine yardımcı olur. Aynı<br />zamanda başlıklara ayırmak, konular çeşitlilik gösterdiğinde yararlı<br />olacaktır. Başlık kullanırken mümkün olduğu kadar açıklayıcı olun ve<br />sadece bir veya iki üstü kapalı sözcüğe bağlı kalmaktan kaçının.<br />Başlıkların bu kitapta etkili kullanıldığını göreceksiniz!<br />Mademki şu ana kadar öğrendiğiniz bilgiler ile giriş, gelişme ve<br />sonuçtan oluşturduğunuz büyük resmi nasıl çizeceğinize dair iyi bir<br />fikriniz oluştu; o zaman biraz daha ayrıntılara inmenin tam zamanı.<br />Artık paragraflarınızın içinde çarpıcı cümleler kurmaya<br />yoğunlaşabilirsiniz.<br />(ç) Çarpıcı Cümleler Kurmak: Çarpıcı cümleler kurmak için<br />cümlelerinizi oluştururken açık ve özlü sözcükler kullanın. Bu<br />bölümde, çarpıcı cümleler yazmanın en önemli konularından<br />bazılarına göz atacağız. Bu konular; etken cümle yapısı, paralel yapı,<br />yanlış kullanılan niteleyiciler, doğru sözcük kullanma ve gereksiz<br />sözcük ve yapılardan kaçınmadır. O zaman muhtemelen açık ve özlü<br />cümleler kurmakta en çok düşülen hata olan etken cümle yapısını<br />kullanmama ile başlayalım.<br />(1) Etken Cümle Yapısını Kullanın: Yüklemden Önce Özne:<br />Etken cümle yapısı özneyi işi yapan olarak gösterir. Örneğin: “Kız<br />şarkıyı söyledi.” Etken çatıyı kullanırsanız yazınız açık, özlü ve canlı<br />olur. Böylece okuyucuya doğrudan ulaşır ve daha az sözcükle konuyu<br />açıklarsınız.<br />(2) Edilgen Cümle Yapısının Belirtileri: Bir cümlenin edilgen<br />olup olmadığını nasıl tespit edersiniz? Edilgen çatıyı tanımak için dil<br />118<br />bilimci olmanıza gerek yok. Önce kendi kendinize “Bu cümlede ne<br />oluyor?” sonra da “İşi kim yapıyor?” sorusunu sorarak özneyi<br />bulabilirsiniz.<br />Birçok yazar, edilgen çatıyı gereğinden fazla kullansa da<br />aslında bazen kullanmak da yerinde olur. Açık ve zorlayıcı dil<br />kullanımı, diplomasi ve politik görüşmelerde uygun olmayabilir.<br />Edilgen çatı aynı zamanda kötü haberlerin yumuşatılmasında veya işi<br />yapanın (öznenin) bilinmediği, önemsiz olduğu ve isimlendirmenin<br />gerekli olmadığı ve yapanın zaten belli olduğu durumlarda kullanılır.<br />İşte birkaç örnek:<br />Başvurular 1 Haziranda gönderildi. (yapan önemli değil)<br />Cumhurbaşkanı yedi yılda bir seçilir. (yapan zaten belli)<br />(3) Üstü Kapalı Fiillere Dikkat Edin: Fiillerin işi sizin için<br />yapmasını sağlayın. Zayıf yazı, anlamlarını tamamlamak için ek bir<br />sözcüğe gereksinim duyan sözcüklerden oluşur. “Yapmak” fiilini<br />“seçim” sözcüğü ile birlikte kullanmak yerine seçmek fiilini<br />kullanabilirsiniz. Örneğin:<br />Genel Kurul basılı yayın faaliyetlerini kararlaştırmak için<br />toplandı.<br />Onaylamayı kararlaştırdılar.<br />(4) Koşut (Paralel) Yapıyı Kullanın: Listeleme yaparken uygun<br />kalıplar kullanın. Cümleniz virgüllerle ayrılmış maddeleri içeriyorsa, dil<br />bilgilerinin aynı olmasına dikkat edin. Örneğin; üç maddenin ikisinde<br />fiil varsa üçüncüsünde de mutlaka fiil olsun. Yazar, olgular ile olayları,<br />düz cümleyle soru cümlelerini ve etken ile edilgen cümle yapılarını<br />karıştırırsa, uyumsuzluk meydana gelir. İşin püf noktası uygun kalıplar<br />kullanmadadır.<br />(5) Doğru Sözcüğü Kullanın: Somut olun! “Komutan rehberlik<br />edecek.” veya “Aracın istenen özellikleri karşılaması gerekir.”<br />yazarsanız, okuyucularınız ne tür bir rehberlik olduğunu veya nasıl bir<br />özellik olduğunu merak edebilir. Ayrıntıyı gözetmediğinizde ne siz ne<br />de okuyucunuz sorunla baş edebilir. Koşulların elverdiği ölçüde somut<br />olun. Sadece okuyucunun gereksinim duyacağı bilgileri verin ve bu<br />bilgileri gereğinden fazla sözcükle ifade etmeyin.<br />- Komutan yerine tabur komutanı,<br />- Baş ağrısı yerine migren,<br />- Araba veya araç yerine marka adı!<br />- Duygu yerine sevgi,<br />119<br />- Uçak yerine F - 16, kullanın.<br />(a) Sözcüğe Yüklenen Anlamın Çeşitli Yönlerini Bilin: Anlamın<br />çeşitli yönlerini vurgulamak için farklı sözcükler kullanın. Uygun sözcüğü<br />kullanan bir yazar, hepsi için genel bir kokunun yerine puronun<br />aromasından, bir çiçeğinin güzel kokusundan, parfümün hoş<br />kokusundan veya gazın kötü kokusundan bahsedebilir.<br />(b) Meslek Dilini (Jargon) ÖlçüIü Kullanın: Tüm iletişimlerin<br />amacı kişisel iletişimi mümkün olan en basit biçimde gerçekleştirmek<br />ve bunu gerçekleştirmede en basit yol günlük tanıdık sözcükler<br />kullanmaktır. Ancak bu basitlik en az terminolojiyle özel durumlara<br />uygulanabilir olmalıdır. Terminoloji, aynı gruptan olan bireylerin ortak<br />anlamlar yükledikleri kısaltılmış sözcükler, sözcük öbekleri ya da<br />kısaltmalardan meydana gelir. KGK (Konu Gösterge Kodu), MEBS<br />(Muhabere Elektronik Bilgisayar Sistemleri) gibi kısaltmalar askerî<br />terminolojiye örnektir. Elbette ki her mesleğin kendine özgü dili vardır.<br />Yazarlar cümlelerinde genellikle mesleki dili, boşlukları doldurmak ve<br />okuyucuyu etkilemek için kullanırlar. Maalesef, meslek dilinin aşırı<br />kullanımı okuyucunun kafasını karıştırması bakımından geri tepebilir.<br />Meslek dilini kullanmadan önce okuyucuyu iyi değerlendirin.<br />Yazılarınızda günlük yaşamda sıkça ifade edilen sözcükleri basitçe<br />kullanın veya en azından kullanmanız gereken terimleri mutlaka<br />açıklayın. Kısaltma kullanıyorsanız ilk kullanımınızda terimin açık<br />anlamını mutlaka yazın ve söyleyin.<br />Açık ve net cümlelerin nasıl yazılacağıyla çok uğraştık (ne<br />yapılmalı, nelerden kaçınılmalı gibi). Bu bölümü bitirmeden önce<br />bakmamız gereken ve anlaşılırlığı etkileyen iki konu var; cümle<br />uzunluğu ve soru kullanma.<br />(c) Cümle Uzunluğu: Kâğıt üzerindeki sözcüklerin amacı,<br />düşüncelerin en sade ve en açık biçimde aktarılmasıdır. 20 sözcüğün<br />üzerindeki karmaşık ve uzun cümlelerden kaçınmalısınız (ortalama<br />17 sözcük). Uzun ve sıkıcı sözcükleri kısa cümlelere ayırarak veya<br />listeleme yaparak bölün. Kısa cümleler akıcılığı artırırken uzun olanlar<br />düşürür. Hep aynı kalıbı kullanmak monoton olacağından kalıpların<br />çeşitliliği artırılmalıdır.<br />4. Yazma<br />“Bir insan hangi limana ulaşmak istediğini biliyorsa, onun için<br />her rüzgâr uygundur.”<br />Seneca<br />Kendi yazınızdaki hataları ortaya çıkarmak kolay değildir.<br />120<br />Birçoğumuz yazdıklarımızı çok beğenir ve yazdıklarımızda hata<br />olabileceğini kabullenmeyiz. Kontrol edip sözcükleri, yapıyı, konu<br />sınırlarını veya yazılışlarını, noktalamayı veya herhangi başka bir şeyi<br />değiştirmek istemeyiz ve genellikle düzeltmek için zaman ayırmada<br />sorun yaşarız.<br />Fakat düzenleme önemlidir.<br />Okuyucuların anlayabileceği tutarlı, açık, hatasız bir ürün elde<br />etmek için zaman ayırın.<br />a. Başkasından Yardım Almaktansa Kendin Düzenle<br />“Etkili İletişim İçin Yedi Adım”da, başkasının yardımını<br />istemeden önce, kendi yazınızı yazmanızı tavsiye ederiz. Bunu<br />yapmak için birçok sebep vardır.<br />Birincisi: Bu sizin düzenleyebilme yeteneğinizi geliştirir ve ikinci<br />bir kişiden yardım alamayacağınız zamanlar için sizi hazırlıklı kılar.<br />İkincisi: Kontrol etmesini istediğiniz kişiye saygıyı ifade eder. Siz<br />kendiniz düzenleme yapmak için istekli değilseniz, sizin yazınızı<br />geliştirmek için neden başkası zaman ve çaba harcasın ki?<br />Sonuç olarak: En kötü hataları siz yakalayacaksınız, iş<br />arkadaşlarınızın önünde mahcup duruma düşmekten kurtulacaksınız.<br />1) Düzenlerken Amacımız Nedir?: Bu en kolay bölümdür.<br />Birinci bölümün ilkelerini hatırlıyor musunuz? İyi bir düzenleme<br />tamamıyla bu ilkelerle ilişkilidir ve size etkili bir yazım için bu adımları<br />ne kadar iyi takip edeceğinizi anlatır. Bu bölüm boyunca düzenleme<br />ile ilgili okuduklarınızın temel noktalarını aklınızda tutun. İşte tekrar<br />gözden geçirmeniz için ilkeler.<br />2) Düzenlemenin Temel Unsurları: Yazarken hatırlanması<br />gereken birkaç anahtar kural vardır:<br />a) Düzenlemeyi Dinç Gözlerle Yapın: Yazı yazdıktan sonra<br />düzenleme yapmak için biraz ara verin. Yazdığınız yazı küçük bir<br />hacme sahip ise birkaç saatliğine sümen altında bekletin. Ama<br />uzunca bir yazı hazırlamışsanız en az bir gün boyunca yazıyı<br />dinlenmeye almanızda yarar var. Bekleme süresince kafanızı<br />toplamanız mümkün olacak ve düzenleme için istekliliğiniz artacaktır.<br />b) Temel Unsurları Gözden Geçirin: Zamanınızı, temize<br />çekme ve cümle seçme, genel dil bilgisi hataları gibi size sorun olarak<br />gözüken diğer konulara ayırın. Düzenleme, sizin önceki bölümlerde<br />okuduğunuz temel unsurları uygulamanız için son şansınızdır.<br />121<br />Düzenlemeye başladığınızda anılan unsurlar kafanızda net bir şekilde<br />yer almışsa, düzenlemesini yaptığınız yazının sorunlarını fark etmeniz<br />daha kolay olacaktır.<br />c) Yavaşlayın ve Zaman Ayırın: Bir yarışta değilsiniz. Normal<br />hızınızda okursanız, çok büyük olasılıkla hataları göremeyeceksiniz.<br />Yüksek sesle okumayı ve sayfanın geri kalanını bir “kapak” ile<br />kapatarak tek bir satırı okumayı da kapsayan, kendinizi yavaşlatacak<br />yaklaşımlar geliştirmeye çalışın. Sözcüklerin yazılışlarını kontrol<br />ediyorsanız, cümle içindeki son sözcükten başlayın.<br />ç) Okuyucularınızı Unutmayın: Düzenlemeyi yaparken kendinizi<br />okurlarınızın yerine koymaya çalışın. Okuyucularınızın bakış açısı ve<br />bilgilerini dikkate alarak okursanız düzeltilmesi gereken daha başka<br />bölümler de bulabilirsiniz. Ayrıca, ikincil okuyucularınızı da göz önünde<br />bulundurun. Çünkü öncelikli okuyucu kitlenizi doğru olarak belirlemiş<br />olsanız bile, yazınızı okumayı bırakanlara gereksiz yere saygısızlık<br />yapmış olmuyor musunuz?<br />d) Parçanın Bütünü İle Başlayın: Sonra detaylara doğru<br />çalışmanızı yönlendirin. Düzenlemeye başladığınız zaman, gereksiz<br />şeylere odaklanıp kalmayın. İlk önce parçanın bütününe bakın. Sizin<br />yazınız bütünlükten yoksun, iyi düzenlenmemiş ya da açık bir amaç<br />ifadesi içermede başarısız ise sözcüklerin yanlış kullanılmış olması o<br />kadar da önemli değildir. Yine herkes yazım kontrolü yapabilir; fakat,<br />iyi düzenlenmiş bir kâğıt çok daha fazlasını gerektirir ve “resmin<br />tamamının” oluşturulması ile başlar.<br />b. Hızlı ve Etkili Düzenleme - Üç Adım Yaklaşımı<br />Etkili bir düzenleme yaptığınızdan emin olmanın ve ürününüzün<br />baştan savma yapılmış bir ürün olmasına sebep olabilecek sorunlu<br />alanlara dikkatlice bakmanızın en etkili yolu, dokümanınızı en az üç<br />kere okumaktır. İlk seferde, resmin tümüne bakın; ikinci seferde,<br />paragraf yapısına bakın ve son seferde de cümlelere, ifadelere ve<br />sözcüklere bakın.<br />1) İlk Adım Büyük Resim: İlk adımda düşüncelerin akış ve<br />düzenlenmesine dikkat ediyor olmanız gerekir. Üzerinde durulması<br />gereken bazı alanlar şunlardır:<br />a) Vazifeyi ve amacı kontrol edin:<br />“Ben kimim, benden ne isteniyor?”<br />b) Benim asıl vazifem neydi? Anlatım biçimini bir kez daha<br />kontrol edin.<br />122<br />c) Benim amaç ifadem nedir? Kısa yazılarda, altını çizin. Uzun<br />yazılarda, ayrı bir kâğıda yazın ve düzenleme işlemi süresince buna<br />başvurun.<br />ç) Amaç ifadesi amaca hizmet mi ediyor? Yoksa konunun<br />dışına mı çıkıyor?<br />(1) Ön sözü kontrol edin:<br />(a) Ön söz mevcut mu ve benim amacıma uygun mu?<br />(b) Ön söz uygun uzunlukta mı?<br />(c) Benim amaç ifadem ve ön sözüm okuyuculara ne okumak<br />üzere olduklarına dair iyi bir fikir veriyor mu?<br />(2) Ön söz ve sonucu karşılaştırın:<br />(a) İlk önce ön sözü daha sonra da sonucu okuyun.<br />(b) Tamamıyla aynı olmaksızın birbiriyle bağlantılı olarak mı<br />gidiyor? Ön söz amacınızı bildiriyor mu? Sonuç bölümünüz<br />okuyuculara amacınıza başarıyla ulaştığınızı gösteriyor mu?<br />(c) Okuyucularınızın yavaş yavaş ilerlemesine izin veriyor<br />musunuz? Yoksa ani bir hareketle veya şokla onları şaşırtıyor ve<br />durduruyor musunuz?<br />(ç) Sonuç bölümü konuyu toparlıyor mu? Bu bölümde yeni<br />düşünceler sunmayın; yoksa okuyucularınızı belirsizliğe, çıkmaza<br />sürüklersiniz.<br />(3) Tüm sayfa toplamını ve uzunluğunu kontrol edin:<br />(a) Sayfa toplamıyla ilgili olarak okuyucularınızın beklentileri<br />nelerdir? Doğru hedef üzerinde misiniz? Taslağı daha kısa mı yoksa<br />uzun mu yazsanız daha anlamlı olur?<br />(b) Metin içindeki paragrafların akışını ve içeriğini kontrol edin.<br />(c) Paragraflar ana düşünceyle bağlantılı mı?<br />(ç) Bazı paragraflar konu ile ilgisiz veya gereksiz mi?<br />(d) Bu çalışmada bazı temel noktaları atlıyor musunuz?<br />(e) Paragraflar uygun bir düzen içinde sıralanmışlar mı?<br />(f) Taslağınız planınızla ne kadar bağlantılıdır?<br />2) İkinci Adım Paragrafın Yapısı ve Açıklığı: İlk adımda<br />kâğıdın ne içerdiğini ve neyin eksik olduğunu öğrenirsiniz. İkinci<br />adımda paragraflardaki ana düşüncelerin ve yardımcı düşüncelerin<br />uygun yerlerinde kullanılıp kullanılmadığını kontrol edersiniz.<br />123<br />Gelişme bölümünüzdeki paragrafları ayrı ayrı inceleyin. Her<br />paragraf için aşağıdaki soruları sorun:<br />a) Düşünce Birliği:<br />(1) Paragrafın ana düşüncesi tek mi?<br />(2) Paragraftaki bütün bilgiler tek bir paragraf oluşturacak gibi<br />birbiriyle ilişkili mi?<br />(3) Her paragrafın ana düşüncesini açıklayabilir misiniz?<br />b) İlk Cümle:<br />(1) Paragrafın ana düşüncesini taşıyan tek bir cümle var mı?<br />(2) Ana düşünceyi barındıran cümle paragrafın ilk cümlesi mi?<br />(Ya da paragrafa geçiş cümlesiyle başladıysanız ikinci cümle mi?)<br />(3) Destekleyici Düşünceler:<br />(a) Cümleler paragraftaki ana düşünceyi açıcı, açıklayıcı ve<br />vurgulayıcı mı?<br />Amacınız okuyucunuzu ana düşünceye yumuşak biçimde, adım<br />adım ulaştırmaktır.<br />(b) Paragrafta ana düşünceyi destekleyecek yeterli ayrıntı var<br />mı?<br />(c) Ana düşünceye uymayan gereksiz ve fazla olduğunu<br />düşündüğünüz cümleler var mı?<br />(ç) Bütün bağlaçlar, sözcük öbekleri veya cümlecikler akıcılığı<br />destekliyor mu ve aralarında tam bir ilişki var mı?<br />(d) Paragrafların çoğu üç cümleyle yedi cümle arasında mı?<br />Bu adımda paragraflarda çok düzeltme yaptıysanız ilk adımdaki<br />büyük resimle ilgili düzenlemeler yapın (sadece doğru yolda<br />olduğunuzdan emin olmak, büyük resmi kaçırmamak ve amaçtan<br />uzaklaşmamak için).<br />3) Üçüncü Adım Cümleler ve Sözcükler: Şimdi ayrıntıya<br />girebilirsiniz. Genel bir öneriyle başlayalım: Yazıyı sesli okuyun. Sesli<br />okuma hatayı bulma şansınızı artıracaktır. Çünkü sesli okuma yavaş<br />olmanızı sağlayacak, görme ve işitme olmak üzere iki duyunuza hitap<br />edecektir. Bir duyunuzun kaçırdığını diğeri yakalayabilecektir.<br />Sözcükleri, öbekleri ve cümleleri dinleyin. Unutmayın ki<br />okuyucularınız yazınızı okur okumaz anlarsa, yazınız iyi demektir.<br />Cümleyi iki veya daha fazla kez okumak zorunda kalıyorsanız<br />124<br />okuyucunuzun da bunu yapması olasıdır. Yazdığınız yazıyı kendiniz<br />bile anlamıyorsanız, başarısız olacağınız kesindir.<br />c. Geri Besleme ve Onay<br />“Siz kendinize inanın, başkaları da size inanacaktır.”<br />Montaigne<br />Geri besleme için mücadele etme ve iletişiminiz için onay alma<br />TSK’deki yaşamınızın bir parçasıdır. Geri besleme için<br />uğraştığınızda, gönüllü olarak yazılı ve sözlü ürünleriniz için<br />başkalarının görüşlerinin peşine düşersiniz. Geri besleme çok<br />gayriresmî olabilir ve katılanların rütbeleri de çok yüksek olmayabilir.<br />Personelin onayını aldığınızda, iletişim projeniz bireylerin<br />yorumlamalarına ve gözden geçirmelerine sunulmuş olur. Geri<br />besleme ve eş güdüm, birbirleriyle çok yakından ilgilidir. Geri besleme<br />için uğraşırken işinizi iyi yaparsınız, eş güdüm sürecinin işinizi<br />kolaylaştırdığını göreceksiniz.<br />1) Geri Bildirim İçin Mücadele<br />a) Neden Geri Besleme İçin Mücadele Etmelisiniz?: Evet<br />neden geri besleme için mücadele etmelisiniz? Belki de<br />çalışmalarınız üzerinden başka gözlerin geçmesi (ikinci kontrol) en<br />faydalı şeydir. En iyi yazarlar ve konuşmacılar bile nerede daha güçlü<br />olabileceklerini göremeyecek kadar sistem körlüğü içinde olabilirler.<br />Yaşamsal bir bilgiyi çıkarabilirler. Tezlerindeki zayıflığı göremezler ya<br />da sadece iki bölüm arasındaki geçiş noktalarına göz atabilirler.<br />Çalışmalarına yakın olma ve yazarlık gururu onların görüş açılarını<br />köreltebilir. Nazik iletişimciler bunun farkındadırlar ve farklı gözlerden<br />tarafsız bir geri besleme için fırsat ararlar. Geri besleme yaparsanız<br />daha düzgün ve anlaşılabilir iletişim ortaya koyarsınız, bu durum<br />dinleyicilerin hoşuna gider.<br />Geri beslemenin bir diğer sonucu da süreç içinde zaman<br />kazanmanızı sağlayabilir. İster üç haftadır üzerinde çalıştığınız bir<br />proje olsun, ister iki gün sonra sunmanız gereken brifing olsun,<br />başkalarının bakış açısı sizin daha düzgün iş yapmanızı<br />sağlayacaktır. Başkalarının görüşlerini almanın etkin bir iletişimde en<br />önemli faydası ise şudur; insanlar, önceden bilgi alır ve görüş<br />bildirirlerse, ileride çalışmanızı savunmak zorunda kaldığınız zaman<br />sizinle aynı fikirde olacak ve sizi destekleyeceklerdir.<br />b) Nereden Geri Besleme Alabiliriz?: Anlamlı geri besleme<br />birçok kaynaktan alınabilir. Örneğin, iş arkadaşlarınız iyi bir kaynak<br />olabilir. Çünkü aynı meselelere hâkimsinizdir. Belki aynı meselelerle<br />ilgili daha önce yazı yazmışlardır ve size ipucu verebilirler. Ayrıca<br />125<br />başka insanlara da başvurabilirsiniz. Örneğin dil bilgisi konusunda<br />veya içerikle ilgili bilgi sahibi ve yetenekli olanlardan<br />faydalanabilirsiniz. Hatta mesele hakkında hiçbir bilgisi olmayan<br />dışarıdan birine de danışabilirsiniz. Önemli olan farklı bir gözle<br />bakılmasını sağlamak ve bu farkın nerede olduğunu tarafsız olarak<br />tespit edebilmenizdir.<br />c) Ne Tür Bir Geri Besleme İstemelisiniz?: Geri besleme<br />kaynaklarınızı belirledikten sonra, ne tür bir geri besleme alacağınıza<br />karar verin. Geri besleme alacağınız kişilere detaylı bilgi vermezseniz<br />sadece dil bilgisi ve yazım kurallarına odaklanabilirler. Bunlar da<br />önemlidir; ancak, daha çok büyük resimle ilgili geri besleme önem arz<br />etmektedir ve zor olan da budur. Aşağıda geri besleme vereceklerden<br />ne istememiz gerektiğine dair birkaç örnek verilmiştir.<br />Amacınız açık mı ve dinleyicilerinizi doğru seçmiş misiniz? Geri<br />besleme yapacak olanlara dinleyicilerinizin kim ve amacınızın ne<br />olduğuna dair bir fikir vermek gerekir. Çalışmanızı gözden geçirdikten<br />sonra geri besleme verenlere en etkileyici cümlenizin hangisi<br />olduğunu sorun. Sizin düşündüğünüzle aynı olup olmadığı en önemli<br />noktadır! Ayrıca “vermek istediğiniz mesajı dinleyiciler olumlu<br />karşılayacak mı?” sorusunun cevabını alın.<br />Konuyu istenen seviyede mi vermişsiniz? Aşırı detay mesajınızı<br />engelleyebileceği gibi kabaca yapılmış genellemeler de sorulara<br />sebep olabilir. Çalışmanızı inceleyene, konuyu fazla detay ve<br />ayrıntılara girmeden anlatıp anlatamadığınızı sorun. Ayrıca onların da<br />size çalışmanız hakkında soru sormalarını sağlayabilirsiniz.<br />Beklediğiniz sorular mı geldi? Bu soruları bile yanıtlarken<br />zorlanıyorsanız geri dönüp daha fazla araştırma yapmalısınız. Ayrıca<br />gözden geçirenlerden net olmayan ve çelişkili bölümleri özellikle<br />belirtmelerini isteyin.<br />Düşünmem gereken, gözden kaçırdığım başka bir nokta var<br />mı? Neticede gözden geçirme esnasında çalışmanız ile ilgili farklı bir<br />bakış açısı ortaya çıkabilir. Böyle bir durum oluşursa, açıklamak için<br />gerekirse konuyu tespit edenlerin düşüncelerini alın. Asla geri<br />besleme yapan kişiyle tartışmayın. Bunun yerine öne sürülen<br />düşüncelerin ileride karşınıza çıkıp çıkmama ihtimalini kendinize<br />sorun. Karşınıza çıkabilecekse o zaman bu noktaları ekleyin.<br />Geri besleme alabilmenin en önemli şartı ise açık fikirli ve<br />eleştiriye açık olmaktır. Hiçbir durumda yorumları kişisel algılamayın.<br />Geri besleme almaya gönüllü olun ve bunu yapıcı olarak kullanın.<br />Bilin ki bu faaliyet sizin kaliteli bir ürün elde etme sürecinizin en<br />önemli parçasıdır.<br />126<br />ç) Nasıl Geri Besleme Vermelisiniz?: Geri besleme yaparken<br />aklımızda tutmamız gereken önemli noktalar vardır. Öncelikle geri<br />besleme tutarlı, objektif ve belirtilen amaca uygun olmalıdır. Herhangi<br />biri sizden geri besleme istediğinde, o kişinin ne istediğini çok iyi<br />anlayın ve ona bağlı kalın. İkinci olarak istenen gerekli ve gereksiz<br />değişiklikleri ayırın. Kırmızı kalemle yapılmış düzeltmelerle dolu bir<br />yazıyı anlamak çok zordur. Bunun yerine yazara neleri değiştirmesi<br />gerektiğine dair bilgiler verin. “Cümle yapısı üzerinde daha fazla<br />çalışman gerek.” ifadesi, bozuk cümlenin altını çizmek kadar yararlı<br />değildir. Son olarak yazarın ana düşüncesine yoğunlaşmalısınız.<br />Yazının tarzına veya yazarın kişisel tercihine eleştiriyi, ancak yazar<br />sizden özellikle bu konularda istekte bulunduğu zaman yapın.<br />d) Geri Beslemenin Felsefesi: Geri besleme, yargılamaktan<br />çok, açıklayıcı olmalıdır: Yazarlar daha çok dinlemeyi severler ve geri<br />besleme yapıcı olursa iş birliği yaparlar. Yargılayıcı ifadelerden uzak<br />durun. Çünkü bu durumda insanlar savunma konumuna geçerler.<br />Unutmayın ki geri besleme insanların kişiliğine değil, ortaya<br />koydukları eserlere veya davranışlara yapılmalıdır.<br />Geri besleme hem olumlu hem de olumsuz olabilir: Başkalarının<br />çalışmalarını dengeli incelemek, o işin güçlü ve zayıf yönlerini de<br />ortaya koymaktır. Her ikisi de insanlara çalışmalarını düzeltmek ve<br />geliştirmek adına faydalıdır.<br />Geri besleme genel olmaktan çok özel olmalıdır: İnsanların<br />çalışmaları hakkında genel ifadeler kullanmak, bu insanlara<br />değiştirmeleri gereken verim gücünü ve örnek olabilecek unsurları<br />onlara göstermede yararsızdır. Yazarın dikkatini çekmek istediğiniz<br />bölümlerin altını çiziniz veya renkli kalemle üstünü karalayınız ve<br />boşluklara bununla ilgili yorumlar yazınız.<br />Geri besleme hem kontrol edenin hem de kontrol ettirenin<br />gereksinimlerini karşılamalıdır: Geri besleme genellikle kontrol edenin<br />düşüncelerini yansıtır, işin kalitesini değil. Başkasından geri besleme<br />istiyorsanız, uygun zamanını kollayın ve geri besleme için verdiğiniz<br />sürenin de gerçekçi olmasına dikkat edin. Aynı şekilde çalışmayı<br />kontrol edenlerin de geri besleme için çalışmayı incelemeden önce<br />kafalarının dinç olmasına dikkat etmeleri gerekir.<br />Geri besleme etkin bir iletişim şeklinde irdelenmelidir. Yanlış<br />anlamaları ortadan kaldırmak için geri beslemeleri tartışmak veya<br />netliğe kavuşturmak gereklidir. Gönderenin vermek istediği düşünce,<br />zaman alanın istediği düşünce olmayabilir.<br />Geri beslemeler emrivaki olarak değil, (üst - ast durumu<br />dışında) talep edildiği durumda yapılmalıdır. Geri besleme en fazla<br />127<br />onu alacak kişinin istemesi durumunda faydalı olacaktır. Bu durumda<br />geri besleme alan kişi “Üzerine vazife mi?” sorusunu sorabilir ve<br />girdilerinize daha duyarlı hâle gelebilir.<br />2) Onay Almak<br />Resmî eş güdüm süreci, insanlara konuşma projesi ile ilgili<br />katkıda bulunma fırsatı verir. Her ne kadar çoğu personel eş güdümü<br />yazıya dayandırsa da önemli brifingler resmî olarak gözden<br />geçirilmek zorunda kalabilir. Resmî eş güdüm insanlara yorum yapma<br />imkânı verir ve karar vericilere en iyi hareket tarzının seçildiğine dair<br />güvence oluşturur. Eş güdüm, aynı zamanda karar vericiye kâğıttaki<br />durumu kimin desteklediğini, buna kimin katılmadığını ve kendi<br />sorumluluk alanları ile ilgili gelecekteki olası tutumlarını ortaya koyar.<br />Eş güdüm genellikle çok fazla zaman ve gayret isteyen zor bir<br />iştir. Eş güdüm edilecek dosya, ilgili personel tarafından yakından<br />takip edilmeli ve ilgili herkesin gördüğünden emin olunmalıdır. Eş<br />güdüm esnasında sorunları azaltacak bir sürü düşünce, eş güdümde<br />bulunduğunuz karar vericilerle çalışırken başınızın ağrısını<br />hafifletecek birçok konu vardır.<br />a) Eş Güdümün (Koordinasyon) “Kim”i: Dosyanızı onaya<br />sunduğunuzda en çok dikkat edeceğiniz noktalardan biri, dosyayı<br />kimin görmesi gerektiğidir.<br />Kurumunuzun eş güdümle ilgili politikasını gözden geçiriniz.<br />Birçok organizasyonda rutin yazışmalar için eş güdüm gereksinimine<br />dair politikalar mevcuttur. Sizin çalışmanızın bu kategoriye girip<br />girmediğini kontrol ediniz. Amirinizde sizin hazırladığınız bu paketleri<br />görmesi gerekenlerin listesi mevcut olabilir. Ayrıca elektronik olarak<br />da ne tür bir rehberin olabileceğine bakmak gereklidir ki birçok birim<br />de ağ sayfalarında konuyla ilgili rehberleri yayımlamaktadır.<br />Yazınızı / dosyanızı kurum içindeki anahtar kişilerle gözden<br />geçiriniz. Kurum içindeki bağlantılar eş güdüm listesi oluşturma<br />sürecinde çok yararlı olabilir. Arkadaşlarınız, yöneticiler ve sekreterler<br />dosyanız üzerinde kimlerin bağlantısının bulunması gerektiği<br />konusunda öneride bulunabilirler. Bu kişiler aklınızdan geçmeyen<br />birini de size önerebilirler. Ayrıca bu kişiler patronunuzun neleri kabul<br />edeceği, neleri etmeyeceği ile ilgili de bakış açısı verebilirler. Söz<br />konusu kişiler ile iyi ilişkiler kurduğunuz takdirde bu durumu<br />avantajınız olarak kullanabilirsiniz.<br />Zamanla eş güdüm listesinin genişleyebileceğinin farkında olun.<br />Eş güdüm süreci devam ederken başka birimlerden de yazı /<br />dosyanıza eklemelerin / girdilerin olmasına şaşırmamak gerekir.<br />128<br />Konudan, (projeye veya ilgilendiğiniz personelin seviyesine bağlı<br />olarak) dosyanızı görmesi gereken personelin haberi olmayabilir.<br />Eş güdüm listenizde çok sayıda etkili insan mı var? Eş güdümü<br />hazırlarken kimin olduğunu belirleyiniz. Eş güdüm süreci içinde<br />planınızı kim bozabilir? Bu tür insanlara ne zaman ve nasıl<br />yaklaşılacağına dair birtakım tecrübeler vardır. Bazıları sürpriz<br />dosyaları sevmez ve ilk danışılan olmak isterler. Bu durumda bu tür<br />insanlara erken danışıp sorunları önlersiniz. Bazıları, bu tür kararlar<br />kendi masasına ulaşmadan diğer insanların ne düşündüklerini merak<br />ederler. Bu tür insanların kim olduklarını bulun ve kendilerine nasıl<br />yaklaşılmasını istediklerini öğrenin.<br />b) Eş Güdümün “Nasıl”ı: Dosyanızı değerlendirecek kişilere<br />karar vermeden önce eş güdüm için yapacağınız başka işler de<br />vardır.<br />Taslak bir kopyasını göndermek ister misiniz? Olası eş güdüm<br />edecek kişilere önceden bir taslak dosya gönderebilirsiniz. Bunu<br />özellikle karmaşık konularda veya projeniz için gereksiz katkılar<br />yapacak birimler için uygulayabilirsiniz. Böyle yapmak resmî (asıl) eş<br />güdüm için vakit kazandırır. Aynı zamanda daha az hacimli dosyalar<br />için de konudan haberdar insanlarla ön görüşmeler yapabilirsiniz.<br />Çalışmalarınızın kopyalarını başka birimlere nasıl<br />yönlendireceksiniz? Çalışmalarınızı nasıl göndereceğinizi düşünmeniz<br />gereklidir. İlgili birimlere sadece bir kopya mı gönderilecek? Bu<br />uygulama özellikle yüksek seviyeli birimler için daha uygun olabilir.<br />Listeye ne kadar çok birim eklerseniz o kadar çok vaktinizi alacaktır.<br />Bunun yerine belirleyeceğiniz birkaç birim, kendi altlarındaki birimlere<br />de iletir ve böylece zaman kazanırsınız. Bu yöntem, süreci<br />hızlandıracaktır. Fakat incelemeniz gereken bir sürü kopya olacak ve<br />farklı birimlere farklı kopyalar gönderdiğiniz için hiç kimse diğer<br />birimin ne yazdığını göremeyecektir. Özel durumlar için hangisinin<br />uygun olacağına karar vermek zorundasınız. Aynı zamanda kilit<br />elemanın da ne zaman karışacağını unutmamalısınız.<br />Amirinizi ve programlarınızı dikkate alın. Hepsi bitmedi, eş<br />güdümü ilerletmek için yapmanız gereken daha çok iş var. Amirinizin<br />sizin söylediklerinizi onaylayacağına emin olmanız gerekir.<br />Yetiştirilmesi gereken, büyük olasılıkla öneri niteliğinde bir program<br />hazırlamak istiyorsunuz. Eş güdümü tamamlamak için bir miat söz<br />konusu ise gözden geçirmeler, değişiklikler ve tekrar eş güdümler için<br />bu noktadan geriye doğru bir program hazırlamalısınız. Planınızın bir<br />parçası olarak, dosyanızın üzerinde çalışan herhangi bir personelin<br />proje subayı olup olmayacağını dikkate alın.<br />129<br />Çalışmalarınızı göndermek için e-posta kullanıyorsanız şu<br />konulara dikkat edin:<br />Kiminle eş güdüm yapacağınızı, kime bilgi ve kime gereği için<br />göndereceğinizi belirleyin. “EŞ GÜDÜM”, “BİLGİ” ve “ONAY” gibi<br />anahtar sözcükleri “Konu” bölümünde belirtin. Talimatları açık olarak<br />belirtin. Örneğin dokümana nasıl girdi yapılacağını ya da alan<br />makamın ne yapacağını açık olarak belirlemelisiniz. Son olarak<br />e-postanıza çalışma ile ilgili ekleri eklemeyi unutmayın.<br />Son bir kontrol: Gönder düğmesine basmadan önce sizin için<br />postayı kontrol edebilecek birine gönderin ve daha sonra gerçek<br />alıcılara gönderin.<br />c) Gönderinizi Takip Edin: Paketinizin ne zaman nerede<br />olduğunu takip edin. Sekreterleri, bağlantıları, otomatik izleme<br />sistemlerini kullanın ve mutlaka gönderinizi takip edin. Üst makamları<br />fazla meşgul etmek istemeyiz ancak çalışmanın gerekli yerlere<br />ulaşması ve durumun aktarılması için bu gereklidir. Gönderinizi geri<br />aldığınız zaman bütün yazışmaları saklayın ve imzaya çıkarken<br />kesinlikle tüm bağlantıları yanınıza alın. Yapılan yorumlardan uygun<br />olanları çalışmanıza dâhil edin ve girdileri üst makama çıkarken<br />yanınızda özet olarak bulundurun.<br />ç) Görüş Ayrılıkları: Görüş ayrılıklarını nasıl giderirsiniz?<br />Genellikle çalışmalarınızı koşut görüş bildiren birimlere göndermek<br />istersiniz. Farklı görüşler çok sayıda ise çalışmanızı mı değiştirirsiniz<br />yoksa farklı görüşleri son kopyada mı belirtirsiniz? Bu durum, karşı<br />görüşü kimin gördüğüne bağlı olarak değişebilir. Büyük olasılıkla<br />çalışmanızı kolaylıkla kabul edecek birine yönlendirirsiniz. Aksi<br />takdirde çalışmanız ölü demektir. Kısaca ne yapabilirsiniz? Diğerlerini<br />ikna etmeye çalışabilirsiniz. İkna edemezseniz küçük tavizler mi<br />vereceksiniz? Yoksa hiç ödün vermeyecek misiniz?<br />Karşı durmaya karar vermeden önce olası birkaç konuyu<br />gözden geçirmeniz gerekecektir. Bunlardan bir tanesi geri adım atıp<br />atmayacağınızdır. Şunu hatırınızdan çıkarmayın; şu an atacağınız bir<br />geri adım ileride sizi etkileyecektir. Savaşınızı dikkatli verin; kesin<br />noktaları, ödün vereceğiniz konuları ve miktarlarını iyi belirleyin. Son<br />olarak amirinizin desteği var mı? Sizin seviyenizde çözülemeyen bazı<br />sorunlar üst seviyelerde çözülebilir.<br />d) Baştan Başlama: Çok fazla küçük değişiklik, eş güdüm<br />sürecinin baştan başlatılmasını gerektirir.<br />Çalışmada gerekli değişiklikleri yaptıktan sonra tekrar eş güdüm<br />gerekip gerekmediğine siz karar vereceksiniz. Tekrar başlatmayı<br />130<br />düşünürseniz, özgün ve değişiklik yapılmış kopyayı, değişikliklerin<br />neden yapıldığı ile birlikte göndermelisiniz.<br />e) Sonlandırma: Pes etmeyin. Zincirin son halkasındaki<br />dinleyiciye ulaşana kadar çalışacaksınız.<br />Başlangıçta söylediklerimizi hatırlayın; tamamen eş güdüm<br />edilmiş hâle getirmek ciddi bir çalışma ve çok zaman gerektirir. Bu<br />sizi engellemesin. İşin süreci içinde, dosyanızın geliştirilmesi için pek<br />çok öneri de alsanız, ilk önce bu evrakı niçin hazırladığınızı hatırlayın:<br />Amirinize en iyi hâl tarzını, bu konuda kimlerin hemfikir<br />olduğunu ve kimin ne girdilerinin olduğunu sunmak başlıca<br />sorumluluklarınız arasında yer almalıdır. Sonuçta, komuta zinciri<br />içindeki diğer yöneticiler ve amirinizin daha önce vermiş olduğu ara<br />girdiler ile sizin hazırladığınız evrakın örtüştüğünü gördüğünüzde<br />şaşırmayın.<br />f) Ya Siz Eş Güdüm Yapıyorsanız: Herhangi birinin dosyasını<br />değerlendirmeniz istendiğinde bunu ertelemeyin. Gözden geçirin,<br />girdilerinizi yapın ve devam ettirin. Bu, elinizde iş kalmamasını<br />sağlayacağı gibi diğer kişi de sizin dosyanızı aldığında sizin<br />çabalarınızı hatırlayacaktır. Ayrıca evrakın miadını aşmaktan<br />kurtaracaktır. Gözden geçirmek için daha fazla zamana gereksinim<br />duyarsanız ek süre isteyin. Fakat süre istemek için miadın sonuna<br />kadar beklemeyin, ön alıcı olun. Sonuç olarak dosyanızla ilgili aynı<br />düşüncede olmadıkları noktaları sorun; farklılık varsa onları da göz<br />önünde bulundurun.<br />131<br />ALTINCI BÖLÜM<br />YAZIŞMALARDA DİKKAT EDİLMESİ GEREKEN KONULAR<br />A. Genel Esaslar<br />1. İşlemlerin planlama ve yapımı aşamasında, yazı işlerinin<br />azaltılması amaçtır. Çok yazı ve çok öneri, ihmal ve ilgisizlik doğurur.<br />Herkesin kanun, tüzük, yönerge ve idari emirlerle belirlenmiş olan<br />görevlerini iyi öğrenmesi ve doğru uygulaması, yazı işlerinin<br />azaltılmasında önemli bir etkendir.<br />2. Yazı işlerinin belirli (standart) yöntemlere bağlı olarak<br />yürütülmesi, karargâh ve kıtalar arasındaki işlemlerin aksaksız<br />yürütülmesini, karşılıklı anlaşma, güven ve iş birliğini kolaylaştırır.<br />3. Kıtayı yazı işleri ile en az meşgul eden karargâh, görevini iyi<br />yapmış sayılır.<br />B. Askerî Yazışma Esasları<br />a. Yabancı sözcükler bilimsel süzgeçten geçirilmeksizin Türkçe<br />kelimelermiş gibi kullanılmamalıdır.<br />b. Kullanımında kuşku duyulan sözcükler için Türk Dil Kurumu<br />(TDK) yayınlarından son Yazım Kılavuzu ve / veya Türkçe Sözlük’e<br />bakılmalıdır. Yazım Kılavuzu ve sözlük kullanımı alışkanlık hâline<br />getirilmelidir.<br />c. Askerî terim kısaltmalarında, Müşterek Askerî Kısaltmalar<br />Sözlüğü kullanılmalı; ancak askerî olmayan terimlerin kısaltmalarında,<br />birlik sağlamak amacıyla, TDK’nin en son basımı Yazım Kılavuzu<br />esas alınmalıdır.<br />ç. Türkçenin yazımının tek olduğu unutulmamalı, TDK’nin<br />Yazım Kılavuzu’na uyulmalı, böylelikle dil birliğimiz pekiştirilmeli,<br />dilimizdeki kirlenmenin önüne geçilmelidir.<br />d. Askerî yazışmalarda, sözcüğün okunuşunda ve anlamında<br />değişiklik yaratan yaygın adıyla inceltme (düzeltme) işareti TDK’nin<br />basımı olan Yazım Kılavuzu’nda yer aldığı biçimiyle kullanılmalıdır.<br />e. Ayrı yazılması gereken birleşik sözcükler (arz etmek, terk<br />etmek, yurt içi vb.) hata sonucu bitişik yazılarak tek bir sözcük gibi<br />algılanmamalı ve telaffuzunda vurgunun yeri değiştirilmemelidir.<br />f. Askerî yazışmalarda birleşik sözcüklerin ayrı veya bitişik<br />yazımına özen gösterilmeli, yazılan sözcüğün doğruluğu yazım<br />kılavuzundan kontrol edilmelidir.<br />132<br />g. Türkçesi bulunan sözcükler için yabancı karşılık<br />kullanılmamalıdır. Dilimizdeki yabancı sözcüklere, TDK’nin bulduğu<br />Türkçe karşılıklar verilmelidir. (e-mail yerine “eposta” veya “elmek”,<br />faks yerine “belgegeçer” vb.).<br />ğ. TSK genelinde yayımlanan dergilerde yer alacak makale ve<br />incelemeler, TDK’nin en son yayımladığı sözlük ve yazım kılavuzuna<br />uygun olarak hazırlanmalı ve uzman denetiminden geçirilmelidir.<br />h. Kanun, yönetmelik ve yönergeler yabancı sözcük kullanımı<br />ve yazım kuralları bakımından denetlenmelidir.<br />ı. Askerî terim ve askerî kısaltma sözlüklerinin hazırlanmasında<br />görev alacak uzman personel arasında Türk dili uzmanı personel de<br />bulunmalıdır.<br />C. İfade Yöntemi<br />1. Bütün yazılar açık bir ifade ile yazılmalı ve herkes yazılanı<br />kolayca anlayabilmelidir. İfade sade ve kesin olmalı, birkaç anlama<br />gelen sözcük ve ifadelerden kaçınılmalıdır. Yabancı sözcük ve<br />terimler yerine Türkçe karşılığı bulunan sözcükler kullanılmalıdır.<br />2. Yazılarda, karmaşık ve süslü ifadelere, uyumsuz cümlelere,<br />övgü ifadelerine yer verilmemeli; cümleler birbirlerini anlam ve kavram<br />açısından mantıklı bir sıra içinde izlemeli ve tamamlamalıdır.<br />3. Gereksiz açıklama, anlamsız sözcükler, askerî edebiyata<br />uymayan terimler kullanılmamalı, yazıları kısaltmak için kabul edilmiş<br />olan kısaltmalardan yararlanılmalıdır.<br />Ç. Yazım Kuralları<br />1. Bütün yazılar okunaklı yazılmalıdır. Satır araları birbirine eşit<br />olmalı ve çok sık veya açık yazılmamalıdır. Taslak yazılarda, satır<br />aralıkları, düzeltme ve ek yapılabilmesi için iki satır aralığı olmalıdır.<br />2. Her türlü yazışmada, Türkçe dil bilgisi, yazım ve noktalama<br />kurallarına uyulmalıdır.<br />3. Türkçenin yazımında temel kural “söylendiği / okunduğu” gibi<br />yazmaktır. Bu temel kurala koşut olarak aşağıda belirtilen kurallara da<br />dikkat edilmelidir:<br />a) Tarih bildirenler ve birlik numaraları dışında cümleye rakamla<br />başlanmamalıdır.<br />b) Yazının metin kısmında yukarıda belirtilen konuların dışında<br />kalan, bir ve iki rakamlı sayılar ile tüm saat bildiren rakamlar yazıyla;<br />133<br />üç ve daha fazla rakamlı sayılar ile zamanı saat / dakika / saniye<br />olarak bildirenler rakamla yazılmalıdır.<br />c) Metin içinde tarih bildiren ifadelerin tamamı (gün, yıl)<br />rakamla; aylar yazı ile veya rakamla yazılabilir. (Örnek: 22 Ocak<br />2007, 22.01.2007 gibi) Belli bir tarih bildiren ay ve gün adları büyük<br />harfle başlar (29 Mayıs 1453 Salı gibi)<br />ç) Özel adlar ve türevleri, büyük harfle başlanarak ve takıları<br />kesme işareti (‘) ile ayrılarak yazılmalıdır. Satır sonuna sığmayan<br />takılar için kesme işareti (‘) kullanılmamalıdır.<br />d) Madde başlıklarını oluşturan sözcüklerin ilk harfleri büyük<br />yazılmalıdır.<br />e) Başka bir yerden alınan ifadeler metinde tırnak içinde<br />gösterilir ve bu ifadeler kesinlikle değiştirilmemelidir. (Aslı yanlış ise<br />olduğu gibi alınmalı, düzeltme dipnotta gösterilmelidir.)<br />f) Kaynak gösterilmesi gereken hâllerde, bunlar az ise, o<br />sayfanın altına ve yıldızla (*) belirtilerek; çok ise, rakamla (1), (2) vb.<br />işaretlenerek, metnin sonunda (varsa) kitabın adı, yazarın ismi, basım<br />yeri, yılı, dizi adı, yararlanılan sayfa numarasıyla belirtilmelidir.<br />g) Metin içinde, metnin ifadesine bağlı olmayan açıklamalar<br />ayraç içinde yazılmalıdır.<br />ğ) Noktalama işaretlerinin ses, anlam, yazım değerleri dikkate<br />alınmalı ve bunlar titizlikle uygulanmalıdır.<br />h) Devlet, coğrafi bölge, yerleşim yerleri, deniz, göl, nehir, dağ,<br />yaklaşma istikameti gibi adlar büyük harfle başlamalıdır. (Fransa,<br />Arnavutluk, Akdeniz, Karadeniz, Kızılırmak, Yeşilırmak gibi).<br />ı) Bütün millî yazışmalarda; madde, fıkra, bent, küçük bent,<br />kısım, küçük kısım ve eklerin harflendirilmesinde 29 harfin tamamı<br />kullanılmalıdır.<br />6. Kısaltmalar<br />a. Terim Kısaltması: Birden fazla sözcükten meydana gelen ve<br />ortak olarak kullanılan terimlerin kısaltmasıdır.<br />b. Sözcük Kısaltması: Ortak olarak kullanılan sözcüklerin<br />kısaltmasıdır.<br />D. Askerî Kısaltmaların Türetilme ve Kullanılma Esasları<br />1. Resmî yazışmalarda ve sözlü iletişimde kolaylık, zaman<br />tasarrufu sağlamak amacıyla, askerî terim ve sözcüklerin kısaltmaları<br />kullanılır.<br />134<br />2. Anlaşılmasında güçlük çekilebileceğine inanılan terim ve<br />sözcük kısaltmalarının bir yazışma içinde ilk defa kullanımında,<br />yanına parantez içinde açık şekli de yazılır, takip eden kullanımlarda<br />ise sadece kısaltması yazılır.<br />3. Yazılışı uzun ve metinde sık sık geçecek sözcük ve terimler,<br />metin içinde ilk defa geçişlerinde açık şekli ve ayraç içinde kısaltması<br />ile beraber yazılır. Bundan sonra sadece kısaltma olarak yazılır.<br />Örnek: Zırhlı personel taşıyıcı (ZPT) terimi sonraki satırlarda sadece<br />(ZPT) olarak yazılır.<br />4. Bir kısaltmanın üretilmesinde, zorunlu olmadıkça terim ve<br />sözcük kısaltma yöntemleri birlikte uygulanmaz.<br />5. Özel kısaltmalar ancak zorunlu hâllerde kullanılır. Bu<br />durumda, kullanılan kısaltmaların açıklamalı bir listesi ilgili dokümana<br />eklenir. Sivil makamlarla yapılan yazışmalarda zorunlu olmadıkça<br />askerî kısaltmalar kullanılmaz veya açıklamalar ilgili dokümana<br />eklenir.<br />6. Terim Kısaltmalarını Türetme ve Kullanma Esasları<br />a. Bir terimin kısaltması yapılırken, ilk etapta terimi oluşturan<br />sözcüklerin baş harfleri alınarak yan yana büyük harfle yazılır, aralara<br />ve sona nokta konmaz. Terim kullanımlarında bağlaçlar ekler kesme<br />işareti ile ayrılarak yazılır. (HSHM’nin vb.)<br />b. Terim kısaltmalarının türetilmesinde; ikilemleri önlemek,<br />terimleri anlaşılır veya okunur kılmak ve kullanımı kolaylaştırmak<br />amacıyla terimi oluşturan sözcüklerin ilk harfini takip eden diğer<br />harfleri de kullanılır.<br />c. Terim kısaltmalarının Sözlü İletişimde Kullanılması<br />(Okunması)<br />1) Kısaltmanın Türkçe yazım kuralına göre kullanılabilir bir<br />sözcük oluşturması hâlinde, kısaltılmış şekliyle yazıldığı biçimde<br />okunması esastır. (Harekat Günlük Durum Raporu = HAGÜNDURAP<br />= hagündurap, Avrupa Konvansiyonel Kuvvetler Müzakereleri =<br />AKKUM = akkum gibi).<br />2) Kısaltmanın Türkçe yazım kuralına göre okunabilir bir sözcük<br />oluşturması hâlinde kısaltmada kullanılan harflerin adlarına göre<br />okunması esastır (Taktik Harekat Merkezi = THM = te he me).<br />3) Sözlü takdimde, kısaltmanın herkes tarafından bilinen yaygın<br />bir sözcük olması durumunda, komutan izni ile zamandan tasarruf<br />sağlamak amacıyla; kısaltma, kullanılan harflerin Türkçe olarak<br />okunması ile yapılır.<br />135<br />E. Sözcük Kısaltmalarını Türetme ve Kullanma Esasları<br />1. Yazışmalarda sık kullanılan ve üç harften fazla sayıdaki<br />harften oluşan sözcüklerin kısaltmaları mümkün olduğunca az harf<br />kullanılarak yapılır.<br />2. Sözcük kısaltmalarının sonuna nokta konulur.<br />3. Özel isimlerin ve özel önem arz eden, özel bir tarih veya<br />zaman, kişi, grup, birlik, sınıf veya özel hizmetleri tanımlayan sözcük<br />kısaltmaları büyük harfle başlar (1 nci Amf. Tk., 1 nci Zh. Tug.,Tnk.<br />Ütğm. gibi.).<br />4. Özel birleşik adların kısaltmaları, adı oluşturan sözcüğün baş<br />harfleri yan yana büyük harfle yazılarak oluşturulur, araya ve sona<br />nokta konulmaz (SEYRÜSEFER: S / S, GÜNEYDOĞU: GD vb.).<br />5. Sözcük kısaltmalarının ve sözcük kısaltmaları yan yana<br />getirilerek yapılan kısaltmaların sözlü iletişimde kullanılması<br />(okunması): Bu kısaltmalar sadece yazışmalarda kullanılır. Sözlü<br />iletişimde kısaltma yapılmaksızın sözcük tam olarak okunur. (Atğm.:<br />Asteğmen, Bl.: Bölük, Öğr. Bşk.: Öğretim Başkanı gibi)<br />6. Bir yazının tamamının büyük harfle yazılmasının gerektiği<br />durumlarda (kitap cilt kapakları, yazılarının başlıkları yahut madde<br />isimleri gibi) sözcük kısaltmalarının tamamı büyük harfle yazılır<br />F. Terim ve Sözcüklerden Oluşan Bir İbarenin Kısaltması<br />1. Öncelikle bir terim kısaltması oluşturulur. (Muhabere<br />Elektronik ve Bilgi Sistemleri: MEBS, Harbe Hazırlık Şubesi: HHŞ<br />gibi). Bu uygun görülmediği takdirde kısaltmaları yan yana getirilerek<br />yapılan usul kullanılır. (Hrp. Hzl. Ş.)<br />2. Sözlükte yer alan millîleştirilmiş yabancı askerî kısaltmaların<br />kullanılması gereken durumlarda, terimin önce Türkçesi açık olarak<br />yazılır, daha sonra yanlarına parantez içinde İngilizce-Almancaları vb.<br />yazılır [Kitle İmha Silahları (KİS)’nın Yayılmasının Önlenmesi Girişimi<br />(Proliferation Security Initiative-PSI)].<br />3. Benimsenmiş ve yerleşmiş askerî kısaltmalar aynen korunur.<br />(NATO vb.)<br />a. Metin içinde geçen tarihlerde; gün ve yıl rakamla, ay ise<br />yazıyla veya rakamla yazılmalıdır.<br />b. Metin içinde geçen iki basamaklı rakamlar ile tam saat<br />bildiren rakamlar yazıyla; üç haneli rakamlar ile dakika / saniye<br />bildirenler ise rakamla yazılmalıdır.<br />136<br />c. Birlik isimlerini gösteren rakamlarla, metin içinde geçen sıra<br />bildiren, tekrar ifade eden ve madde numarası bildiren rakamların<br />sonuna “ ncı, nci, ncu, ncü “ ekleri eklenmelidir.<br />ç. Türkçe sözcüklerde sert ünsüzler (f, s, t, k, ç, ş, h, p)den<br />sonra yumuşak süreksizler (c, d, g) gelmez; bunların yerlerine sertleri<br />(ç, t, k) gelir. Yapım ve çekim ekleri de bu kurala uyar. Bu kural, sert<br />ünsüzlerin benzeşmesi olarak da tanımlanır.<br />d. Sayılar yazıyla yazıldıklarında her sözcük ayrı yazılır.<br />e. Bankacılık işlemlerinde, çeklerde, senetlerde -araya başka<br />sözcükler yazılamaması için- sayılar bitişik yazılır:<br />f. Sayılardan sonra gelen ekler kesme ile ayrılır:<br />g. İkilemeyi oluşturan sözcükler daima ayrı yazılır ve araya<br />herhangi bir işaret konulmaz.<br />ğ. Başında ve sonunda iki ünsüz bulunan yabancı sözcüklerin<br />yazımında ünsüzler arasına ünlü girmez.<br />Açıklama: Bağlaç olan “de” sözcükten ayrı yazılır ve cümleden<br />çıkarttığımızda cümlenin anlamında her ne kadar daralma olsa da<br />cümlenin anlamı bozulmaz. İsmin hâl eki olan ve sözcüğe bitişik<br />yazılan “da” cümleden atıldığında ise cümlenin anlamı bozulur. Ayrıca<br />bağlaç olan “de” nin “te, ta” şekli yoktur. İsmin hâl eki olan “-da, -de”<br />nin ise “-ta, -te” şekli vardır.<br />h. “ki” bağlacı bağımsız bir sözcüktür ve daima diğer<br />sözcüklerden ayrı yazılır. “ki” bağlacı genellikle fiillerden, yargı<br />bildiren ifadelerden ve özne görevli sözcüklerden sonra gelir:<br />Uyarı: “-ki” eki dilimizde ilgi zamiri ve sıfat türetme eki göreviyle<br />kullanılır. Bu eki alan sözcükler “kiminki, neyinki, neredeki, ne<br />zamanki” sorularına yanıt verirler.<br />Onunki pek güzel değil.<br />Bahçedeki tavuklara yem verelim.<br />ı. “mi” soru edatı cümleye ister soru anlamı katsın isterse<br />katmasın diğer sözcüklerden daima ayrı yazılır:<br />Uyarı: “mi” li soru cümlelerinde “mi” den sonra gelen ekler, “mi”<br />ye bitişik yazılır.<br />i. Düzeltme işaretinin (^) kullanılmaması da yanlışlıklara yol<br />açmaktadır: Adem (yokluk), ậdem (insan); adet (sayı), ậdet (gelenek),<br />alem (bayrak), ậlem (dünya, evren); aşık (ayak bileğindeki kemik),<br />ậşık (vurgun, tutkun); hakim (hikmet sahibi), hậkim (yargıç); hali<br />137<br />(pazar yerini), hậli (durumu, vaziyeti); hala (babanın kız kardeşi), hậlậ<br />(henüz)<br />G. Diğer Konular<br />1) Metin içindeki cümlecikler cümleye, cümleler ve paragraflar<br />da birbirine uyumlu ve akıcı olmalıdır. Örneğin bir paragrafın son<br />sözcüğü “yapılır”, diğer paragrafın son sözcüğü “yapılacağını”<br />şeklinde olmamalıdır.<br />2) Üst makamlara gönderilen yazılar “ilişikte sunulduğunu”, ast<br />makamlara gönderilen yazılar da “ilişikte gönderildiğini” şeklinde<br />olmalıdır.<br />3) Gelen evrakın ön yüzüne evrak kayıt işlemi yapılmaz, not<br />yazılmaz. Kayıt ve not yazma işlemi evrakın arka yüzüne yapılır.<br />4) Askerî birliklerde kendiliğinden oluşan (türetilen) ve Türk<br />dilinde yeri olmayan sözcük ve ifadeler gerek konuşmada gerekse<br />yazışmalarda kullanılmamalıdır. (Arazi olmak, kolluğum var vb.)<br />138<br />139<br />KAYNAKLAR<br />A. Kitaplar<br />ADAIR, John; Etkili İletişim, BKY, İstanbul, 2003.<br />BAYKIZI, Murat; Etkili ve Güzel Konuşma Teknikleri, Kar<br />Yayınları, İstanbul, 2003.<br />CARNEGIE, Dale; Etkili Konuşma Sanatı, Alkım Yayınevi,<br />Ankara.<br />FİLİZOK, Rıza; Okuma Sanatı, Ege Üniversitesi Yayınları.<br />FİLİZOK, Rıza; Türkçenin Doğru Kullanımı, Ege Üniversitesi<br />Yayınları.<br />Hava Harp Akademisi Komutanlığı, Etkili Konuşma ve Yazma<br />Rehberi.<br />NURAY, Lale; Güzel Yazı Yazma Sanatı.<br />ÖNEN, Akın; Türkçeyi Türkçe Konuşmak, İnkılap Kitabevi,<br />İstanbul, 2004.<br />ÖZDEMİR, Emin; Sözlü Yazılı Anlatım Sanatı Kompozisyon,<br />Remzi Kitabevi, İstanbul, 1992.<br />ÖZDEMİR, Emin; Güzel ve Etkili Konuşma Sanatı, Remzi<br />Kitabevi, İstanbul, 2006.<br />ÖZDEMİR, Emin; Yazma Öğretimi ve Yazma Sanatı, Papirüs<br />Yayınları, İstanbul, 2005.<br />PLANCI, Hülya; Yazı Yazma Teknikleri, AÖF Yayınları.<br />RAIN, Anthony; Anlayarak Hızlı Okuma Teknikleri, Pegasus<br />Yayınları, İstanbul, 2006.<br />RUŞEN, Mustafa; Hızlı Okuma, Alfa Yayım Dağıtım, İstanbul,<br />2005.<br />STUART, Christina; Etkili Konuşma, Alfa Basım Yayım,<br />İstanbul, 1999.<br />TUNALI, Murat; Anlayarak Hızlı Okuma ve Öğrenme, Yakamoz<br />Yayınları, İstanbul, 2004.<br />VURAL, Birol; Etkili ve Başarılı Konuşma, Hayat Yayınları,<br />İstanbul, 2004.<br />B. Sözlükler<br />Türk Dil Kurumu, Türkçe Sözlük, Ankara, 2005.<br />Türk Dil Kurumu, Yazım Kılavuzu, Ankara, 2005.<div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/7755181436288674614-5684857800250795189?l=alatrakya.blogspot.com' alt='' /></div>bulenthttp://www.blogger.com/profile/02786271811492769043noreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-7755181436288674614.post-81122853957664675912011-11-29T19:08:00.000+02:002011-11-29T19:10:24.423+02:00<!--[if gte mso 9]><xml> <w:worddocument> <w:view>Normal</w:View> <w:zoom>0</w:Zoom> <w:trackmoves/> <w:trackformatting/> <w:hyphenationzone>21</w:HyphenationZone> <w:punctuationkerning/> <w:validateagainstschemas/> <w:saveifxmlinvalid>false</w:SaveIfXMLInvalid> <w:ignoremixedcontent>false</w:IgnoreMixedContent> <w:alwaysshowplaceholdertext>false</w:AlwaysShowPlaceholderText> <w:donotpromoteqf/> <w:lidthemeother>TR</w:LidThemeOther> <w:lidthemeasian>X-NONE</w:LidThemeAsian> <w:lidthemecomplexscript>X-NONE</w:LidThemeComplexScript> <w:compatibility> <w:breakwrappedtables/> <w:snaptogridincell/> <w:wraptextwithpunct/> <w:useasianbreakrules/> <w:dontgrowautofit/> <w:splitpgbreakandparamark/> <w:dontvertaligncellwithsp/> <w:dontbreakconstrainedforcedtables/> <w:dontvertalignintxbx/> <w:word11kerningpairs/> <w:cachedcolbalance/> </w:Compatibility> <w:browserlevel>MicrosoftInternetExplorer4</w:BrowserLevel> <m:mathpr> <m:mathfont val="Cambria Math"> <m:brkbin val="before"> <m:brkbinsub val="&#45;-"> <m:smallfrac val="off"> <m:dispdef/> <m:lmargin val="0"> <m:rmargin val="0"> <m:defjc val="centerGroup"> <m:wrapindent val="1440"> <m:intlim val="subSup"> <m:narylim val="undOvr"> </m:mathPr></w:WordDocument> </xml><![endif]--><!--[if gte mso 9]><xml> <w:latentstyles deflockedstate="false" defunhidewhenused="true" defsemihidden="true" defqformat="false" defpriority="99" latentstylecount="267"> <w:lsdexception locked="false" priority="0" semihidden="false" unhidewhenused="false" qformat="true" name="Normal"> <w:lsdexception locked="false" priority="9" semihidden="false" unhidewhenused="false" qformat="true" name="heading 1"> <w:lsdexception locked="false" priority="9" qformat="true" name="heading 2"> <w:lsdexception locked="false" priority="9" qformat="true" name="heading 3"> <w:lsdexception locked="false" priority="9" qformat="true" name="heading 4"> <w:lsdexception locked="false" priority="9" qformat="true" name="heading 5"> <w:lsdexception locked="false" priority="9" qformat="true" name="heading 6"> <w:lsdexception locked="false" priority="9" qformat="true" name="heading 7"> <w:lsdexception locked="false" priority="9" qformat="true" name="heading 8"> <w:lsdexception locked="false" priority="9" qformat="true" name="heading 9"> <w:lsdexception locked="false" priority="39" name="toc 1"> <w:lsdexception locked="false" priority="39" name="toc 2"> <w:lsdexception locked="false" priority="39" name="toc 3"> <w:lsdexception locked="false" priority="39" name="toc 4"> <w:lsdexception locked="false" priority="39" name="toc 5"> <w:lsdexception locked="false" priority="39" name="toc 6"> <w:lsdexception locked="false" priority="39" name="toc 7"> <w:lsdexception locked="false" priority="39" name="toc 8"> <w:lsdexception locked="false" priority="39" name="toc 9"> <w:lsdexception locked="false" priority="35" qformat="true" name="caption"> <w:lsdexception locked="false" priority="10" semihidden="false" unhidewhenused="false" qformat="true" name="Title"> <w:lsdexception locked="false" priority="1" name="Default Paragraph Font"> <w:lsdexception locked="false" priority="11" semihidden="false" unhidewhenused="false" qformat="true" name="Subtitle"> <w:lsdexception locked="false" priority="22" semihidden="false" unhidewhenused="false" qformat="true" name="Strong"> <w:lsdexception locked="false" priority="20" semihidden="false" unhidewhenused="false" qformat="true" name="Emphasis"> <w:lsdexception locked="false" priority="0" name="No List"> <w:lsdexception locked="false" priority="59" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Table Grid"> <w:lsdexception locked="false" unhidewhenused="false" name="Placeholder Text"> <w:lsdexception locked="false" priority="1" semihidden="false" unhidewhenused="false" qformat="true" name="No Spacing"> <w:lsdexception locked="false" priority="60" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Light Shading"> <w:lsdexception locked="false" priority="61" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Light List"> <w:lsdexception locked="false" priority="62" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Light Grid"> <w:lsdexception locked="false" priority="63" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium Shading 1"> <w:lsdexception locked="false" priority="64" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium Shading 2"> <w:lsdexception locked="false" priority="65" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium List 1"> <w:lsdexception locked="false" priority="66" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium List 2"> <w:lsdexception locked="false" priority="67" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium Grid 1"> <w:lsdexception locked="false" priority="68" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium Grid 2"> <w:lsdexception locked="false" priority="69" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium Grid 3"> <w:lsdexception locked="false" priority="70" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Dark List"> <w:lsdexception locked="false" priority="71" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Colorful Shading"> <w:lsdexception locked="false" priority="72" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Colorful List"> <w:lsdexception locked="false" priority="73" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Colorful Grid"> <w:lsdexception locked="false" priority="60" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Light Shading Accent 1"> <w:lsdexception locked="false" priority="61" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Light List Accent 1"> <w:lsdexception locked="false" priority="62" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Light Grid Accent 1"> <w:lsdexception locked="false" priority="63" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium Shading 1 Accent 1"> <w:lsdexception locked="false" priority="64" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium Shading 2 Accent 1"> <w:lsdexception locked="false" priority="65" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium List 1 Accent 1"> <w:lsdexception locked="false" unhidewhenused="false" name="Revision"> <w:lsdexception locked="false" priority="34" semihidden="false" unhidewhenused="false" qformat="true" name="List Paragraph"> <w:lsdexception locked="false" priority="29" semihidden="false" unhidewhenused="false" qformat="true" name="Quote"> <w:lsdexception locked="false" priority="30" semihidden="false" unhidewhenused="false" qformat="true" name="Intense Quote"> <w:lsdexception locked="false" priority="66" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium List 2 Accent 1"> <w:lsdexception locked="false" priority="67" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium Grid 1 Accent 1"> <w:lsdexception locked="false" priority="68" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium Grid 2 Accent 1"> <w:lsdexception locked="false" priority="69" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium Grid 3 Accent 1"> <w:lsdexception locked="false" priority="70" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Dark List Accent 1"> <w:lsdexception locked="false" priority="71" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Colorful Shading Accent 1"> <w:lsdexception locked="false" priority="72" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Colorful List Accent 1"> <w:lsdexception locked="false" priority="73" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Colorful Grid Accent 1"> <w:lsdexception locked="false" priority="60" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Light Shading Accent 2"> <w:lsdexception locked="false" priority="61" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Light List Accent 2"> <w:lsdexception locked="false" priority="62" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Light Grid Accent 2"> <w:lsdexception locked="false" priority="63" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium Shading 1 Accent 2"> <w:lsdexception locked="false" priority="64" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium Shading 2 Accent 2"> <w:lsdexception locked="false" priority="65" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium List 1 Accent 2"> <w:lsdexception locked="false" priority="66" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium List 2 Accent 2"> <w:lsdexception locked="false" priority="67" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium Grid 1 Accent 2"> <w:lsdexception locked="false" priority="68" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium Grid 2 Accent 2"> <w:lsdexception locked="false" priority="69" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium Grid 3 Accent 2"> <w:lsdexception locked="false" priority="70" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Dark List Accent 2"> <w:lsdexception locked="false" priority="71" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Colorful Shading Accent 2"> <w:lsdexception locked="false" priority="72" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Colorful List Accent 2"> <w:lsdexception locked="false" priority="73" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Colorful Grid Accent 2"> <w:lsdexception locked="false" priority="60" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Light Shading Accent 3"> <w:lsdexception locked="false" priority="61" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Light List Accent 3"> <w:lsdexception locked="false" priority="62" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Light Grid Accent 3"> <w:lsdexception locked="false" priority="63" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium Shading 1 Accent 3"> <w:lsdexception locked="false" priority="64" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium Shading 2 Accent 3"> <w:lsdexception locked="false" priority="65" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium List 1 Accent 3"> <w:lsdexception locked="false" priority="66" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium List 2 Accent 3"> <w:lsdexception locked="false" priority="67" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium Grid 1 Accent 3"> <w:lsdexception locked="false" priority="68" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium Grid 2 Accent 3"> <w:lsdexception locked="false" priority="69" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium Grid 3 Accent 3"> <w:lsdexception locked="false" priority="70" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Dark List Accent 3"> <w:lsdexception locked="false" priority="71" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Colorful Shading Accent 3"> <w:lsdexception locked="false" priority="72" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Colorful List Accent 3"> <w:lsdexception locked="false" priority="73" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Colorful Grid Accent 3"> <w:lsdexception locked="false" priority="60" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Light Shading Accent 4"> <w:lsdexception locked="false" priority="61" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Light List Accent 4"> <w:lsdexception locked="false" priority="62" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Light Grid Accent 4"> <w:lsdexception locked="false" priority="63" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium Shading 1 Accent 4"> <w:lsdexception locked="false" priority="64" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium Shading 2 Accent 4"> <w:lsdexception locked="false" priority="65" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium List 1 Accent 4"> <w:lsdexception locked="false" priority="66" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium List 2 Accent 4"> <w:lsdexception locked="false" priority="67" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium Grid 1 Accent 4"> <w:lsdexception locked="false" priority="68" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium Grid 2 Accent 4"> <w:lsdexception locked="false" priority="69" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium Grid 3 Accent 4"> <w:lsdexception locked="false" priority="70" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Dark List Accent 4"> <w:lsdexception locked="false" priority="71" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Colorful Shading Accent 4"> <w:lsdexception locked="false" priority="72" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Colorful List Accent 4"> <w:lsdexception locked="false" priority="73" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Colorful Grid Accent 4"> <w:lsdexception locked="false" priority="60" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Light Shading Accent 5"> <w:lsdexception locked="false" priority="61" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Light List Accent 5"> <w:lsdexception locked="false" priority="62" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Light Grid Accent 5"> <w:lsdexception locked="false" priority="63" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium Shading 1 Accent 5"> <w:lsdexception locked="false" priority="64" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium Shading 2 Accent 5"> <w:lsdexception locked="false" priority="65" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium List 1 Accent 5"> <w:lsdexception locked="false" priority="66" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium List 2 Accent 5"> <w:lsdexception locked="false" priority="67" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium Grid 1 Accent 5"> <w:lsdexception locked="false" priority="68" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium Grid 2 Accent 5"> <w:lsdexception locked="false" priority="69" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium Grid 3 Accent 5"> <w:lsdexception locked="false" priority="70" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Dark List Accent 5"> <w:lsdexception locked="false" priority="71" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Colorful Shading Accent 5"> <w:lsdexception locked="false" priority="72" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Colorful List Accent 5"> <w:lsdexception locked="false" priority="73" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Colorful Grid Accent 5"> <w:lsdexception locked="false" priority="60" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Light Shading Accent 6"> <w:lsdexception locked="false" priority="61" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Light List Accent 6"> <w:lsdexception locked="false" priority="62" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Light Grid Accent 6"> <w:lsdexception locked="false" priority="63" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium Shading 1 Accent 6"> <w:lsdexception locked="false" priority="64" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium Shading 2 Accent 6"> <w:lsdexception locked="false" priority="65" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium List 1 Accent 6"> <w:lsdexception locked="false" priority="66" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium List 2 Accent 6"> <w:lsdexception locked="false" priority="67" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium Grid 1 Accent 6"> <w:lsdexception locked="false" priority="68" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium Grid 2 Accent 6"> <w:lsdexception locked="false" priority="69" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Medium Grid 3 Accent 6"> <w:lsdexception locked="false" priority="70" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Dark List Accent 6"> <w:lsdexception locked="false" priority="71" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Colorful Shading Accent 6"> <w:lsdexception locked="false" priority="72" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Colorful List Accent 6"> <w:lsdexception locked="false" priority="73" semihidden="false" unhidewhenused="false" name="Colorful Grid Accent 6"> <w:lsdexception locked="false" priority="19" semihidden="false" unhidewhenused="false" qformat="true" name="Subtle Emphasis"> <w:lsdexception locked="false" priority="21" semihidden="false" unhidewhenused="false" qformat="true" name="Intense Emphasis"> <w:lsdexception locked="false" priority="31" semihidden="false" unhidewhenused="false" qformat="true" name="Subtle Reference"> <w:lsdexception locked="false" priority="32" semihidden="false" unhidewhenused="false" qformat="true" name="Intense Reference"> <w:lsdexception locked="false" priority="33" semihidden="false" unhidewhenused="false" qformat="true" name="Book Title"> <w:lsdexception locked="false" priority="37" name="Bibliography"> <w:lsdexception locked="false" priority="39" qformat="true" name="TOC Heading"> </w:LatentStyles> </xml><![endif]--><!--[if gte mso 10]> <style> /* Style Definitions */ table.MsoNormalTable {mso-style-name:"Normal Tablo"; mso-tstyle-rowband-size:0; mso-tstyle-colband-size:0; mso-style-noshow:yes; mso-style-priority:99; mso-style-qformat:yes; mso-style-parent:""; mso-padding-alt:0cm 5.4pt 0cm 5.4pt; mso-para-margin:0cm; mso-para-margin-bottom:.0001pt; mso-pagination:widow-orphan; font-size:11.0pt; font-family:"Calibri","sans-serif"; mso-ascii-font-family:Calibri; mso-ascii-theme-font:minor-latin; mso-fareast-font-family:"Times New Roman"; mso-fareast-theme-font:minor-fareast; mso-hansi-font-family:Calibri; mso-hansi-theme-font:minor-latin; mso-bidi-font-family:"Times New Roman"; mso-bidi-theme-font:minor-bidi;} </style> <![endif]--> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">KISIM 6</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">AÇILIŞ VE OYUN ORTASI HAKKINDA TAMAMLAYICI BİLGİ</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">31- PİYONLAR HAKKINDA BAZI ÖNEMLİ NOKTALAR</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Açılış ve oyun ortası durumlarına tekrar dönmeden önce piyon</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">durumları hakkında bazı noktaları gözden geçirmek faydalı olur.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Çünkü bunlar bazı hamlelerin ve başlangıç devam yollarının</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">anlaşılmasına yaradığı gibi, oyun ortası manevralarına da neden</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">oluşturur.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Örnek 63. -Diyagramdaki durumda siyah piyon yapısı</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">çok fenadır. c7 piyonu geri kalmıştır ve beyazlar açık sütunu</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">kullanarak kuvvetlerini bu zayıf noktaya yöneltebilir. c5 karesi</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">beyazın kontrolü altında olup buraya yerleştirilebilecek</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">beyaz bir alet buradan kovulamaz. Bundan dolayı siyah, o aleti</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">değişmek zorundadır ki bu da her zaman mümkün değildir</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">ve mümkün olduğu zamanlarda bile faydalı değildir. Aynı şey</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">siyahın e6, f7 ve g6 piyonlarının meydana getirdiği f6 zayıf</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">karesi için de doğrudur. Bu gibi piyon durumları her zaman</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">felakete neden olur ve bundan dolayı önüne geçilmelidir.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Örnek 64. - Bu durumda beyaz merkez piyonları hücum ve siyah</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">merkez piyonları savunma durumundadır. Bu gibi bir piyon durumu</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Fransız savunmasında meydana gelir.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Böyle durumlarda beyazlar çoğunlukla f4 ve f5 hamleleri ile</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">kısa rok yapmış olan siyah şaha karşı şiddetli bir taarruza</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">girişir. Buna engel olmak ve girişimi ele alıp maddi üstünlük</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">kazanmak için siyahlar c5 oynar ve sonra da eğer beyazlar</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">c3 ile merkez piyonunu savunmaya kalkarsa cxd4 şeklinde devam</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">ederek siyah aletlerini d4 piyonuna karşı hücuma geçirir. Bu</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">taarruz, beyazın siyah şaha yaptığı taarruzu kırmak için beyazın</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">merkezine yapılmalıdır.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Yine hatırlatalım ki kitabın başında da söylendiği gibi Şaha</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">karşı başarılı bir taarruz yapabilmek için merkezin kontrolü</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">şarttır. İki veya daha fazla piyon aynı yatık sırada ve yanyana</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">bulundukları zaman en kuvvetlidir. Buna göre merkez piyonları</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">e4 ve d4 karelerinde yanyana bulundukları zaman kuvvetleri en</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">fazladır. İşte bundan dolayı bu piyonlardan herhangi birini</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">beşinci yatık sütuna sürmek meselesinde çok dikkatli</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">olmak gerekir. Bu iki piyondan birinin sürülmesi çoğunlukla</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">oyunun bundan sonra takip edeceği yolu çizer.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">İncelemeye değer diğer bir mesele de yanyana veya yalnız</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">olarak ayrılmış bulunan geçer piyonlardır. Bir geçer piyon</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">çok kuvvetli veya çok zayıftır. Bu zayıflık veya kuvvetli</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">oluş, piyon ilerledikçe artar ve aynı zamanda tahtada mevcut</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">bulunan aletlerin sayısına doğrudan doğruya bağlıdır. Bu son</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">durum için genel olarak şöyle denebilir: Tahtadaki aletlerin</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">sayısı azaldıkça geçer piyonun kuvveti artar.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Bütün bunları zihnimize yerleştirdikten sonra tekrar</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">açılışlara ve oyun ortasına döneceğiz. Oyunları başlangıçtan</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">sonuna kadar genel ilkelere uygun olarak dikkatle inceleyeceğiz.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Bu amaç için mümkün olduğu kadar kendi oyunlarımı kullanacağım.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Bunun sebebi kendi oyunlarımın bu ilkelerin uygulanmasını daha</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">iyi gösterdiği kanaatinde olduğumdan ileri gelmeyip kendi</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">oyunlarımı başkalarınınkinden daha iyi bildiğimden daha açık</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">anlatmanın mümkün olacağını düşündüğüm içindir.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">32- İSPANYOL AÇILIŞININ ÇEŞİTLİ GELİŞMELERİ</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Bazı oyun başlangıç devam yollarının ve oyun ortası</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">manevralarının çoğunlukla şimdiye kadar gösterilmemiş olan</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">basit ilkelere dayandığı, aşağıdaki örnekte kolayca görülebilir.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Örnek 65. -</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">1. e4 e5 2. Af3 Ac6 3. Fb5 a6 4. Fa4 Af6 5. 0-0 Axe4</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">6. d4 b5 7. Fb3 d5 8. dxe5 Fe6 9. c3 Fe7 10. Ke1 Ac5 11. Fc2</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Fg4 12. Abd2 0-0 13. Ab3 Ae6.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Buraya kadar oynanan hamleler İspanyol açılışının tanınmış</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">bir devam yoludur ve Janowski-Lasker, Paris 1912 oyununun ilk</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">hamleleridir.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">14. Vd3 g6.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Şimdi oyunun devam ettiğini ve beyazın atlardan birini</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">zamanında d4 karesine getirerek her iki atı da değişmeğe zorladığını</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">ve sonra da her iki fil de değişilerek aşağıdaki durumun elde</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">edildiğini varsayalım. (Başta Salwe olmak üzere birkaç oyuncuya</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">karşı oynarken ben de Polonya'nın Lodz şehrinde buna benzer bir</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">durum elde etmiş ve oyunu kazanmıştım.)</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Şimdi burada siyahın c7 piyonu geriye kalmıştır ve c5 karesine</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">de sürülemez. Bu gibi durumlarda oyun teorik bakımdan kaybedilmiştir,</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">denilebilir ve pratikte birinci sınıf bir usta bu oyunu siyahlara</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">karşı kazanabilir.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Birkaç hamle sonra oyun kolaylıkla diyagramdaki durumu alabilir:</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Bu durumda siyah aletler bağlanmıştır denir. Eğer beyaz Vc3</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">oynarsa siyah bir piyon kaybetmemek için Vd7 oynamak zorundadır</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">ve eğer beyaz tekrar Va3 oynarsa, siyah yerine bir piyon</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">kaybetmemek için Vb7 oynamağa mecburdur. Bu suretle siyahın</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">oyunu beyaza bağlı olmuş oluyor ki bu sırada beyaz piyonlar</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">rahatça f4 ve g4 karelerine sürülebilir. Siyahlar f5 hamlesine</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">engel olmak için f5 oynamak zorundadır. Sonunda aşağıdaki durumu</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">elde ederiz:</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Örnek 66. -Bu durumdan itibaren oyun şöyle devam edebilir:</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">1. gxf5 gxf5 2. Vf3 Vd7.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Beyazlar Vxd5 oynayarak bir piyon kazanmak tehdidi</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">yapmıştır: Siyah 2. ...Kf8 oynayamaz, çünkü beyaz 3. Kxc6</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">oynayarak en azından bir piyon kazanır.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">3. K5c2 kg6 4. Kg2 Şh8 5. Kcg1 Kcg8 6. Vh5 Kxg2 7.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Kxg2 Kxg2 8. Şxg2 Vg7+ 9. Şh2 Vg6 10. Vxg6 hxg6 11. b4</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">ve beyaz kazanır.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Şimdi tekrar varsayalım ki geçen diyagramdaki durumda hamle</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">siyahta olsun ve Kf8 oynasın. Buna karşı beyaz Örneğin Vf3</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">oynayarak f4 piyonunu korur ve Kxc6 tehdidini yapar ve sonra</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">da şahını g3 karesine getirerek zamanı gelince geçen örnekte</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">olduğu gibi yarma hareketi yapabilir. Beyaz, diyagramdaki</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">durumu da elde edebilir.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Bu suretle siyah Kc8 oynamağa zorlanır ve beyaz Vc2 ve</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Şf3 hamleleri ile siyah fxg4 oynamağa zorlayarak daha büyük bir</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">üstünlük kazanır.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Bu örneklerdeki durumlar dikkatle incelenirse görülür</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">ki beyazın daha serbest manevra yapmak üstünlüğü olduktan</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">başka e5 piyonunun etkisi daha çok büyüktür.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Bu da piyonun hakim durumdan ileri gelmektedir. e5 piyonu</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">serbest bir piyon olup bütün aletler değişildikten sonra</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">beyazın bütün manevralarının esasını bu piyonun ilerlemesi</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">oluşturur.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Okuyucunun zihninde canlandırabilmesi için hamleleri</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">göstermeksizin durumları veriyorum. Böylece plan yapmasını</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">öğrenerek ustalar sınıfına yükselebilir ve bu türlü pratiklerden</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">büyük yararlar sağlayabilirler.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">33- ZAYIF KARELERİN ETKİLERİ</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Zayıf kareler ismini verdiğimiz karelerin etkileri Blanco'ya</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">karşı olan oyunumda (Örnek 52) gösterilmişti. Orada e5 karesine</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">yerleştirilen aletlerin yaptığı etkiyi görmüştük.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Örnek 67. -Bu noktayı daha fazla açıklamak için şimdi 1913</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Havana uluslararası ustalar turnuvasında oynanan bir</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">oyunu vereceğim (Kabul edilmeyen vezir gambiti) Beyaz: D.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Janowski. Siyah: A. Kupchik.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">1. d4 d5 2. c4 e6 3. Ac3 Af6 4. Fg5 Fe7 5. e3 Abd7 6.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Fd3 dxc4 7. Fxc4 Ab6.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">d5 karesine bir at yerleştirilmek fikri ile oynanmıştır.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Fakat buraya diğer at yerleştirileceğinden bu manevra mantıki</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">görünmüyor. b6 karesindeki at c8 filinin gelişmesine engel</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">olmaktan başka bir işe yaramamaktadır. Önce 0-0, sonra da c5</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">oynamak daha iyi idi. Bu devam yolunda beyazlarla nasıl</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">oynamak gerektiğine dair güzel bir örnek görmek için 1914 St</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Petersburg Turnuvası'nda oynanan Janowski -Rubinstein oyununa</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">bakınız.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">8. Fd3.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Belki burada Fb 3 oynamak daha iyi idi, çünkü 8. ...Afd5</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">9. Fxe7 Vxe7 hamlelerinden sonra hemen e4 oynamak mümkün olurdu.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">8. ...Afd5 9. Fxe7 Vxe7 10. Af3.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Eğer şimdi beyaz fil daha önce söylendiği gibi b3 karesinde</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">bulunsa idi hemen e4 oynamak mümkün olurdu. Bu hamle şimdi</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">yapılamaz, çünkü siyah Af4 oynayarak hem g2 piyonunu ve hem de</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">beyaz fili tehdit eder. Bu açılışta çok önemli bir sebep olmadan</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">beyaz şah filinin değiştirilmemesi gerektiğinden e4 hamlesi yapılmaz.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">10. ...0-0 11. 0-0 Fd7 12. Kc1.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Beyazın gelişmesi mükemmel olup şimdi Axd5 AxD5; e4</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">ve Kxc7 hamleleri ile piyon kazanmak tehdidini yapıyor</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">12. ...c6.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Siyahın piyonu korumak için bu hamleyi yapmaya mecbur olması</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">açılışının fenalığını göstermek için yeterlidir. Önce Fd7</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">oynamış ve sonra da kendi filinin hareket sahasını tıkamıştır.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Bu filin etkisi şimdilik bir piyondan fazla değildir ve nasıl</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">olup da taarruza geçebileceğini görmek güçtür. Bundan başka</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">kolayca görülüyor ki beyaz biraz sonra atlarını e5</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">ve c5 karelerine yerleştirecektir.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Siyah, bu atları kovmayı başarsa bile oyununu tehlikeli</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">surette zayıflatmadan bunu yapamaz. Bütün bu sebeplerden</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">dolayı siyah savunma durumuna geçmezden önce Axc3 oynayarak</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">hiç olmazsa bu atların birisinden kurtulmalı idi. Tahta</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">üzerindeki aletlerin sayısı azaldıkça bu gibi kötü durumlardan</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">kurtulmak ihtimali artar.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">13. Ae4 f5.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Bu hamleyi yapmak intihar etmek gibi bir şeydir. Çünkü</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">zayıflayan e5 karesine yerleşen bir atı ortadan kovmak imkansız</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">bir hal alacaktır. Eğer siyah böyle bir hamle yapmak</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">istiyorsa beyaz atın c5 karesine gitmesine engel olmak için bunu</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">hiç olmazsa daha önce yapmalı idi.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">14. Ac5 Fe8 15. Ae5.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Beyaz atların, bilhassa e5 atının durumu idealdir ve ilk</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">bakışta duruma hakim oldukları görülüyor. Şimdi beyaz için</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">yapılacak şey bu durumdan azami derecede faydalanmaktır</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">ki bunu da birazdan göreceğiz.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">15. ...Kb8.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Bunu Ad7 hamlesi takip etmedikçe bu hamlenin bir anlamı</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">yoktur. Bu da yapılmadığına göre siyah sonradan yaptığı</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">gibi Kc8 oynamalı idi.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">16. Ke1 Kf6 17. Vf3 Kh6 18. Vg3 Kc8.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Beyazlar Af7 veya Ag4 ile kalite kazanmak tehdidini yapmışlardı.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">19. f3 Kc7 20. a3 Şh8 21. h3.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Belki de bu kadar ihtiyata lüzum yoktur. Fakat beyaz taarruzunu</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">hazırlamak için yeter derecede zamanı olduğunu düşünerek</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">başlamadan önce her tarafı emniyete almak istiyor.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">21. ...g5 22. e4 f4 23. Vf2 Ae3.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Bunun yerine Af6 oynayarak sonra da Ad7 ile beyaz atlardan</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">kurtulmak daha iyi idi.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">24. Kxe3.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Kaleyi at ve piyona feda eden beyaz çok kuvvetli bir durum</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">elde ediyor.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">24. ...fxe3 25. Vxe3 Ac8.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Ad7 oynayarak beyaz atlardan birisini değişmek daha iyi</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">idi. Fakat buna karşı da beyazın iyi devam yolları mevcuttur</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">ki bunlardan biri de şudur: Acxd7 Fxd7; Vxg5 Vxg5; Af7+</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Şg7; Axg5 ve kaliteye karşılık iki piyon ve üstün bir durumla</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">beyaz kolayca kazanır.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">26. Ag4 Kg6 27. e5 Kg7 28. Fc4 Ff7.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Bütün bu hamleler zorunludur. Kolayca görüleceği gibi</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">siyahın durumu büsbütün sıkışmaktadır. Beyazın 24'üncü</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">hamleden sonraki manevraları dikkate değer.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">29. Af6 Ab6.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Bu at oyunda hiç bir şey yapmamıştır.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">30. Ace4 h6 31. h4 Ad5 32. Vd2 Kg6 33. hxg5 Vf8.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Eğer hxg5 Şf2 ve siyahın durumu ümitsizdir.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">34. f4 Ae7 35. g4 hxg5 36. fxg5 terk.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Yapılacak bir şey kalmamıştır. Eğer Fg8, Vh2+ Şg7; Fxe6.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Okuyucu şuna dikkat etmelidir ki diğer üstünlükler arasında</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">beyazlar siyah kareleri ve bilhassa e5 ve c5 karelerini</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">bütün oyun devamınca kontrol etmişlerdir.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Bundan sonra kazanılmış ve kaybedilmiş oyunlarımdan</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">oluşan bir kolleksiyon vereceğim. Bunlar geçen sayfalarda</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">anlatılmış olan genel ilkelerin uygulamasını gösterecektir.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">:::::::::::::</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">BÖLÜM 2-</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">AÇIKLAMALI OYUNLAR</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">OYUN 1- KABUL EDİLMEYEN VEZİR GAMBİTİ</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">1909 Maçı</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">F J. Marshall-J. R. Capablanca</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">1. d4 d5 2. c4 e6 3. Ac3 Af6 4. Fg5 Fe7 5. e3 Ae4.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Bu devam yolunu maç sırasında önce iki defa daha oynamış ve</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">iyi sonuçlar elde etmiştim. Bu oyunu kaybetmeme rağmen bunu,</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">taktiklerimi değiştirdiğim son oyuna kadar oynadım. Bunun sebebi</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">bu açılıştaki çeşitli devam yollarını bilme ihtiyacım ve 1907</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">yılında Dr. E. Lasker'in aynı açılışla Marshall'a karşı başarılı</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">sonuçlar almış olması idi. Dr. Lasker bu kadar sık oynadığı için</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">bu savunmanın iyi olması gerektiğini düşündüm.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Burada güdülen fikir birkaç alet değişerek oyun sonunda başarı</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">vadeden bir durum elde etmektir. Genel ilkeler bakımından ise bu</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">hamle yanlıştır, çünkü aynı at iki alet değişilmesine rağmen oyunun</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">başında üç defa oynanmaktadır. Vezir gambitini birçok devam</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">yollarında olduğu gibi bunda da esas zorluk siyah vezir filinin</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">yavaş gelişmesidir. Bu devam yolunda emniyetle oynayıp oynamayacağı</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">henüz cevap verilmemiş bir sorun olup bu kitabın konusu dışındadır.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Şunu da eklemeliyim ki bugün başka bir gelişme yolunu tercih</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">etmekteyim, fakat ileride belki tekrar bu devam yoluna dönebilirim.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">6. Fxe7 Vxe7 7. Fd3.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Birazdan göreceğimiz nedenden dolayı cxd5 hamlesi daha iyi idi.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">7. ...Axc3 8. bxc3 Ad7.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Şimdi dxc4 daha iyi idi. Çünkü 8. ...dxc4 9. Fxc4 b6 ve</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">sonra Fb7 hamleleri ile siyahlar kuvvetli bir durum elde</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">ederdi.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">(Bu devam yolu için maçın 11. oyununa bakınız.)</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">9. Af3 0-0</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Artık 9. ...dxc4 10. Fxc4 b6 hamleleri iyi değildir Fb5</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">hamlesi, Ae5 yüzünden Fb7 hamlesine engel olur.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">10. cxd5 exd5 11. Vb3 Af6 12. a4 c5.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Vezir kanadında piyon üstünlüğü sağlamak amacı ile oynanmıştır.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Fakat siyahın yezir kanadındaki piyon durumunu bozduğundan bu</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">hamlenin iyi olduğu şüphelidir. Daha emin bir oyun c6 oynamak idi.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">13. Va3 b6.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Bu hamle karşılığında hiç bir şey temin etmeksizin siyahları</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">a5 hamlesi ile başlayan daha şiddetli bir hücum karşısında</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">bırakıyor. Eğer aynı oyunu bugün oynasa idim, Ke8 oynardım.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Bunu 14. Vxc5 Vxc5 hamlesi takip edecekti ve zamanına göre</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">siyahlar piyonu geri alabilirdi. Eğer bunun yerine</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">beyaz, 14. dxc5 oynarsa Fg4 hamlesi siyaha, çok iyi bir oyun</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">temin eder.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">14. a5 Fb7 15. 0-0 Vc7 16. Kfb1 Ad7.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Siyahın durumu kötü olup belki de nasıl olsa oyunu kaybedecekti.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Fakat bu hamle durumu büsbütün kötüleştirmiştir. Beyazın Ff5</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">hamlesini gerçekten görmedim. Bu tehdidin mevcut olduğu hiç</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">aklıma gelmedi. Siyahın en iyi hamlesi 16. ...Kfb8 idi. Eğer</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">bu hamle de kaybederse diğer herhangi bir hamle nasıl olsa kaybederdi.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">17. Ff5 Kfc8.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Çok fena. Af6 hamlesi biricik ümit idi.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">18. Fxd7 Vxd7 19. a6 Fc6 20. dxc5 bxc5 21. Vxc5 Kab8.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Oyun kaybedilmiştir. Bundan dolayı her hamlenin değeri</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">aynıdır.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">22. Kxb8 Kxb8 23. Ae5 Vf5 24. f4 Kb6 25. Vxb6! terk.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">25. Axc6 Kb1+ hamlesi oyunu berabere yapardı. Beyazın</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">yaptığı hamle güzel olup, oyunu derhal bitiriyor. Marshall'ın</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">güzel bir oyunu.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">:::::::::::::</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">OYUN 2- KABUL EDİLMEYEN VEZİR GAMBİTİ</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">San Sebastian 1911</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">A. K. Rubinstein-J. R. Capablanca</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">1. d4 d5 2. Af3 c5 3. c4 e6 4. cxd5 exd5 5. Ac3 Ac6 6.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">g3 Fe6.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Bu devam yolunda normal hamle Af6 dır. Beyazın oynadığı</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">devam yolu ilk defa Schlechter tarafından oyuna sokulmuş ve</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">sonra da Rubinstein bunun üzerinde çalışmıştır. Burada güdülen</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">fikir, izole olan siyah d5 piyonuna karşı beyaz aletleri yavaş</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">yavaş yöneltmektir. Buradaki hamleyi yapmakla iyi bilinen bir</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">oyun tarzından uzaklaşmak istedim. Bu bir gelişme hamlesi olup</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">fillerden önce atların çıkması meselesi hariç, genel iikelere</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">aykırı değildir.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">7. Fg2 Fe7 8. 0-0 Kc8.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Bu devam yolunun norınal gidişini değiştirmek için oynadığım</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">bu hamle iyi sonuç vermedi. Siyahın şah atı henüz oyuna</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">girmediğinden, teorik olarak da bu hamlenin yanlış olması gerekir.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Ag5 hamlesinden sonra e6 filinin değişilmesi ile başlayan taarruzu</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">henüz öğrenmemiştim. Bundan dolayı Fg5 veya Ag5 hamlelerine engel</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">olmak için Ah6 veya h6 oynamak gerekir.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">9. dxc5 Fxc5 10. Ag5 Af6 11. Axe6 fxe6 12. Fh3 Ve7 13.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Fg5 0-0.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">Bu bir hatadır. Kaleyi filin bulunduğu diyagonalden çekmek ve</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none"><span style="font-size:10.0pt;font-family:&quot;Courier New TUR&quot;">d5 piyonunu desteklemek için Kd8 oynamak gerekti. Beyaz şimdiye</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align:justify;mso-layout-grid-align:none; text-autospace:none">